Şili Yüksek Mahkemesi, İsrailli-Ukraynalı bir askerin Gazze Şeridi'nde savaş suçu işlediği iddiasıyla ilgili bir ceza davasını yeniden açarak ülkede evrensel yargı yetkisinin uygulanmasına ilişkin hukuki tartışmaları alevlendirdi. Santiago Temyiz Mahkemesi, daha önce reddedilen bir şikayeti yeniden değerlendirme kararı aldı. Karar, İsrail-Filistin çatışması bağlamında uluslararası hukukun ihlal edildiği iddialarına yönelik yargısal süreçlerin uluslararası alanda giderek yaygınlaştığı bir dönemde geldi.
Gelişmenin arka planı
Dava, 2014 yılında Gazze'de İsrail ordusunda görev yaptığı iddia edilen bir Ukrayna-İsrail çifte vatandaşı askere karşı açıldı. Şikayet, askerin Gazze'deki sivil yerleşim yerlerine yönelik saldırılara katıldığını ve bu saldırılarda sivil kayıplara yol açtığını öne sürüyor. Şili'de evrensel yargı yetkisine dayanarak açılan dava, ilk derece mahkemesi tarafından reddedilmişti. Ancak Santiago Temyiz Mahkemesi, ret kararını bozarak soruşturmanın devam etmesine hükmetti. Mahkeme, uluslararası insancıl hukukun ağır ihlallerinin faillerinin yargılanmasının uluslararası toplumun ortak sorumluluğu olduğunu vurguladı. Şili, 2009 yılında evrensel yargı yetkisini tanıyan Cenevre Sözleşmeleri'ne taraf olmuştu. Bu yetki, ülkelerin işlenen suçun nerede veya kim tarafından işlendiğine bakılmaksızın belirli uluslararası suçları yargılamasına olanak tanıyor. Karar, Şili'deki Filistin diasporası tarafından memnuniyetle karşılanırken, İsrail hükümeti kararı "siyasi motivasyonlu" olarak nitelendirdi. İsrail Dışişleri Bakanlığı, konunun diplomatik kanallardan takip edileceğini duyurdu. Bu dava, daha önce İsrail-Filistin çatışmasıyla ilgili benzer girişimlerin olduğu İspanya, Arjantin ve Almanya gibi ülkelerdeki süreçlere benzerlik gösteriyor. Evrensel yargı yetkisinin kullanımı, egemen devletlerin iç işlerine müdahale potansiyeli taşıdığı gerekçesiyle eleştiriliyor. Öte yandan, insan hakları örgütleri bu yetkinin uluslararası suçlarla mücadelede kritik bir araç olduğunu savunuyor. Şili'deki bu karar, uluslararası hukuk alanında önemli bir emsal teşkil edebilir.
Bölgesel ve küresel boyut
Şili'nin bu kararı, Latin Amerika'da İsrail-Filistin çatışmasına yönelik artan hukuki ve siyasi ilginin bir parçası. Brezilya ve Arjantin gibi ülkelerde de benzer davalar açılmış, ancak çoğu sonuçsuz kalmıştı. Bu davanın yeniden canlanması, uluslararası toplumda İsrail'in Gazze politikalarına yönelik eleştirileri daha da yoğunlaştırabilir. Ayrıca, evrensel yargı yetkisinin kullanımının yaygınlaşması, uluslararası hukuk sisteminde bir dönüşüme işaret ediyor. Özellikle Uluslararası Ceza Mahkemesi'nin (UCM) sınırlı yargı yetkisi göz önüne alındığında, bireysel devletlerin bu alandaki çabaları daha da önem kazanıyor. Karar, aynı zamanda Şili'nin dış politikasında insan haklarına verdiği önemi yansıtıyor. Şili, geçmişte Pinochet dönemindeki insan hakları ihlallerinin yargılanmasında evrensel yargı ilkesini uygulamıştı. Bu deneyim, benzer davalarda mahkemelerin daha cesur davranmasına zemin hazırlamış olabilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Bu gelişme, Türkiye'nin Filistin davasına verdiği destek bağlamında önemli bir diplomatik ve hukuki örnek teşkil ediyor. Türkiye, İsrail'in Gazze politikalarını sert bir dille eleştirirken, uluslararası hukuk mekanizmalarını da kullanmaya çalışıyor. Şili'deki bu karar, Türkiye'nin de benzer evrensel yargı başvurularını teşvik etmesine veya kendi hukuki süreçlerini başlatmasına ilham verebilir. Ancak, Türkiye-İsrail ilişkilerinin son dönemde normalleşme eğilimi gösterdiği düşünüldüğünde, Ankara'nın bu sürece temkinli yaklaşması muhtemel. Bölgesel düzeyde, bu karar Orta Doğu'da Filistin yanlısı söylemleri güçlendirebilir ve Türkiye'nin bölgesel aktörlerle işbirliğini artırabilir.
