Küresel Kuzey ülkeleri, onlarca yıldır savaş, zulüm ve yoksulluktan kaçan milyonlarca insan için bir umut ışığı olan sığınma hakkını sistematik bir şekilde ortadan kaldırıyor. Son yıllarda artan göçmen karşıtı söylemler ve sağ popülist partilerin yükselişiyle birlikte, ABD, Kanada, Avustralya ve Avrupa Birliği ülkeleri sığınma başvurularını reddetme veya caydırma politikalarını benimsemiş durumda. Bu eğilim, uluslararası mülteci hukukunun temel ilkelerini tehdit ederken, milyonlarca insanı belirsiz bir geleceğe mahkûm ediyor.
Gelişmenin Arka Planı: Sığınma Hakkının Aşınması
1951 Mülteci Sözleşmesi ve 1967 Protokolü, zulüm korkusuyla ülkesini terk etmek zorunda kalan bireylere sığınma hakkı tanıyor. Ancak son on yılda bu hak, özellikle 2015 Avrupa göç krizi ve 2021 Afganistan'ın Taliban tarafından ele geçirilmesi gibi olaylar sonrasında ciddi baskı altına girdi. ABD'de Trump yönetiminin sıfır tolerans politikası ailelerin ayrışmasına neden olurken, Avustralya'nın açık denizde mültecileri durdurma uygulaması yaygın eleştiriler aldı. Avrupa Birliği ise sığınma sistemini reforme etmek yerine, Türkiye'ye ve Kuzey Afrika ülkelerine sığınmacıları geri kabul anlaşmaları yaparak sorunu dışsallaştırdı.
Danimarka, sığınma başvurularını Ruanda'ya yönlendirme planıyla dikkat çekerken, İngiltere de benzer bir modeli benimsedi. Bu politikalar, sığınma hakkının temel bir insan hakkı olmaktan çıkarak siyasi bir pazarlık konusu haline geldiğini gösteriyor. Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği (UNHCR) verilerine göre, 2023 yılında küresel çapta zorla yerinden edilen kişi sayısı 110 milyonu aşarken, sığınma başvurularının kabul oranı tarihin en düşük seviyelerine geriledi.
Bölgesel ve Küresel Boyut: Göç Yollarının Yeniden Şekillenmesi
Sığınma kapılarının kapatılması, göçmenleri daha tehlikeli yollar kullanmaya itiyor. Akdeniz'de her yıl binlerce kişi hayatını kaybederken, Orta Amerika üzerinden ABD'ye ulaşmaya çalışan göçmenler şiddet ve istismarla karşılaşıyor. Bu durum, insan kaçakçılığı ağlarının güçlenmesine ve göçmenlerin daha savunmasız hale gelmesine yol açıyor. Aynı zamanda, gelişmekte olan ülkeler üzerindeki göç baskısını artırarak bölgesel istikrarsızlığı derinleştiriyor. Türkiye, bu bağlamda hem geçiş ülkesi hem de ev sahibi olarak benzersiz bir konumda.
Küresel Kuzey'in sığınma politikalarındaki katılaşma, uluslararası toplumun mülteci koruması konusundaki taahhütlerini sorgulatıyor. BM İnsan Hakları Konseyi ve çeşitli sivil toplum kuruluşları, bu politikaların insanlık dışı olduğunu ve uluslararası hukuka aykırı olduğunu vurguluyor. Öte yandan, Kanada gibi bazı ülkeler insani vizeler ve özel sponsorluk programlarıyla farklı bir model sunmaya çalışsa da, genel eğilim kapıların kapanması yönünde.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, halihazırda yaklaşık 3.6 milyon Suriyeli mülteciye ev sahipliği yaparken, Afganistan ve diğer bölgelerden gelen düzensiz göçle de mücadele ediyor. Küresel Kuzey'in sığınma kapılarını kapatması, Türkiye'nin göç yükünü daha da artırabilir. AB ile yapılan geri kabul anlaşması kapsamında Türkiye, Avrupa'ya geçen sığınmacıları geri almakla yükümlü; bu durum Türkiye'yi bir tampon bölge haline getiriyor. Türk dış politikası, bu süreçte göç yönetimini bir koz olarak kullanırken, uzun vadede sürdürülebilir bir çözüm için uluslararası yük paylaşımı mekanizmalarının güçlendirilmesi gerekiyor. Aksi halde, Türkiye gibi gelişmekte olan ülkeler, küresel göç krizinin yükünü orantısız bir şekilde taşımaya devam edecek.
