Şekerli sakızlardan gazlı içeceklere, rujdan ilaçlara kadar günlük hayatımızın vazgeçilmez bir parçası olan gum arabic (Arap zamkı), Sudan'da devam eden iç savaşın görünmeyen kurbanlarından biri haline geldi. Akasya ağacının özsuyundan elde edilen bu doğal reçine, gıda, kozmetik ve ilaç sanayiinde emülgatör, kıvam artırıcı ve bağlayıcı olarak kullanılıyor. Dünya üretiminin yaklaşık yüzde 70'inin gerçekleştiği Sudan'da Nisan 2023'te patlak veren çatışmalar, bu kritik hammaddenin tedarik zincirini ciddi biçimde tehdit ediyor.
Gum Arabic: Küresel ekonominin gizli oyuncusu
Gum arabic, binlerce yıldır kullanılan bir doğal ürün. Antik Mısır'da mumyalama ve boyalarda kullanılırken, günümüzde Coca-Cola ve Pepsi gibi içeceklerde aroma sabitleyici, M&M's gibi şekerlemelerde parlak kaplama, ecza ürünlerinde tablet bağlayıcı olarak yer alıyor. Kozmetikte rimel ve fondötenlerde kıvam verici olarak da kullanılıyor. Yıllık küresel pazar büyüklüğü 1 milyar doları aşan gum arabic ticaretinin %60-70'i Sudan'da üretiliyor. Ülkenin batısındaki Darfur ve doğusundaki Kordofan bölgeleri, dünyanın en kaliteli akasya ağaçlarına ev sahipliği yapıyor.
Çatışmaların başlamasıyla birlikte üretim bölgelerine erişim zorlaştı, lojistik aksadı ve fiyatlar yükseldi. ABD ve AB'nin yaptırımlarına rağmen gum arabic, gıda güvenliği gerekçesiyle muaf tutuldu. Ancak savaş, küçük ölçekli çiftçileri ve toplayıcıları vurdu; birçok aile geçim kaynağını kaybetti. Çad ve Güney Sudan'a kaçan milyonlarca mülteci arasında bu sektörde çalışanlar da var.
Sudan savaşının küresel tedarik zincirlerine etkisi
Sudan'da Nisan 2023'te ordu ile Hızlı Destek Kuvvetleri (RSF) arasında başlayan çatışmalar, ülkeyi insani bir felakete sürükledi. 10 bine yakın insan öldü, 5 milyondan fazla kişi yerinden oldu. Bu kaos ortamı, gum arabic tedarikini de tehdit ediyor. Büyük alıcılar stoklarını artırırken, alternatif reçine arayışları hızlandı. Ancak sentetik alternatifler genellikle aynı kaliteyi ve doğal sertifikasyonu sağlayamıyor.
Sudan'ın yanı sıra Nijerya, Çad ve Mali de gum arabic üreticisi, ancak Sudan'ın kalite ve hacim avantajı tartışılmaz. Uzmanlar, çatışmaların daha da uzaması durumunda küresel fiyat artışlarının kaçınılmaz olduğunu belirtiyor. Bu durum, özellikle gelişmekte olan ülkelerde tüketim mallarına erişimi etkileyebilir. Aynı zamanda, çatışma bölgelerinde alternatif gelir kaynağı arayan silahlı grupların bu ticareti kontrol etme riski de bulunuyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, gum arabic ithalatında önemli bir alıcı olmasa da, küresel tedarik zincirindeki bu daralma dolaylı etkiler yaratabilir. Türk gıda ve ilaç sanayii, özellikle ithal girdilere bağımlı olduğu için fiyat artışlarından etkilenebilir. Ayrıca, Sudan'da Türk yatırımları (inşaat, tarım, enerji) bulunuyor; çatışmalar bu yatırımları riske atıyor. Türkiye'nin Afrika boynuzu ve Kızıldeniz'deki jeopolitik çıkarları düşünüldüğünde, Sudan'daki istikrarsızlık bölgesel güvenliği tehdit ediyor. Ankara'nın barış çabalarına destek vermesi ve ticari bağlantıları korumak için alternatif tedarik yolları geliştirmesi önemli.
