Yapay zeka (AI) ve veri merkezi sektörlerinde yaşanan patlama, küresel ölçekte bir altyapı yarışını tetiklemiş durumda. Ancak uzmanlar, bu yarışın bir "dibe doğru yarış" haline gelmesine izin verilmemesi gerektiğini vurguluyor. Şehir yönetimleri, yeni veri merkezleri, fiber optik ağlar ve enerji tesisleri gibi AI altyapısının kurallarını belirlemek için harekete geçmeli; aksi halde plansız büyüme, enerji tüketiminde patlama, çevresel tahribat ve sosyal eşitsizlik gibi sorunları beraberinde getirebilir.
Veri Merkezlerinin Yükselişi ve Şehirler Üzerindeki Baskı
Son yıllarda büyük teknoloji şirketleri, AI modellerini eğitmek ve çalıştırmak için devasa veri merkezleri inşa etmeye başladı. Bu merkezler, muazzam miktarda enerji ve su tüketiyor; aynı zamanda büyük arazi kullanımı gerektiriyor. Örneğin, Avrupa’da İrlanda, Hollanda ve Danimarka gibi ülkeler, düşük enerji fiyatları ve uygun arazi maliyetleri nedeniyle yatırımların odağı haline geldi. Ancak bu durum, yerel halkın tepkisine ve çevre örgütlerinin protestolarına yol açtı. Şehirler, bu tesislerin karbon ayak izini azaltma hedefleriyle çeliştiğini belirtiyor.
Aynı zamanda, 5G ağları, fiber optik hatlar ve mikro veri merkezleri gibi dağıtık altyapı da şehirlerin fiziksel planlamasını zorluyor. Belediyeler, bu altyapının nereye kurulacağına, görüntü kirliliğine yol açıp açmadığına ve kamu yararını nasıl etkilediğine dair net kurallar belirlemezse, yatırımcılar sadece kendi çıkarlarını gözetebilir. Bu noktada, şehirlerin AI altyapısına lisanslama, imar izni ve çevresel etki değerlendirmesi gibi araçlarla müdahale etmesi kritik önem taşıyor.
Küresel Boyut: Dibe Doğru Yarış Tehlikesi
Küresel ölçekte, şirketler en düşük maliyetli ve en az düzenlemeye sahip bölgelere yatırım yapma eğiliminde. Bu durum, bir "vergi indirimi ve düzenleme yarışına" yol açıyor. Örneğin, bazı ülkeler yabancı yatırım çekmek için çevre standartlarını gevşetiyor veya enerji sübvansiyonları sunuyor. Avrupa Birliği ise, bu eğilime karşı Rekabet Politikası ve Dijital Stratejisi çerçevesinde ortak kurallar getirmeye çalışıyor. Ancak ulusal ve yerel düzeydeki farklılıklar, uygulamayı zorlaştırıyor.
Uzmanlar, şehirlerin bu yarışta pasif kalmaması gerektiğini söylüyor. Kentler, AI altyapısını kendi sürdürülebilirlik hedefleriyle uyumlu hale getirecek koşullar dayatabilir. Örneğin, veri merkezlerinin atık ısısının bölgesel ısıtma sistemlerinde kullanılması veya yenilenebilir enerji kaynaklarına bağlanma zorunluluğu gibi şartlar, hem çevresel fayda sağlar hem de toplumsal kabulü artırır.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, coğrafi konumu ve genç nüfusuyla AI ve veri merkezi yatırımları için potansiyel bir hedef ülke durumunda. Özellikle İstanbul, Ankara ve İzmir gibi büyükşehirler, enerji maliyetlerinin görece düşük olduğu bölgelere ev sahipliği yapabilir. Ancak plansız bir altyapı patlaması, bu şehirlerde enerji arzında darboğazlara, su kaynaklarının aşırı kullanımına ve görüntü kirliliğine yol açabilir. Belediyelerin, veri merkezlerine yönelik imar yönetmeliklerini ve çevresel etki değerlendirme süreçlerini şimdiden güncellemesi, Türkiye’nin sürdürülebilir kalkınma hedefleri açısından kritik önem taşıyor. Ayrıca, Avrupa Yeşil Mutabakatı’na uyum çerçevesinde, bu tesislerin karbon ayak izinin sınırlanması, uluslararası rekabetçiliği korumak için de elzem.
