ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio, önümüzdeki hafta Orta Doğu'ya gerçekleştireceği üç günlük ziyaret kapsamında Körfez İşbirliği Konseyi (KİK) üyesi ülkelerle bir araya gelerek, ABD ile İran arasında varılan ön anlaşmaya destek sağlamayı ve stratejik öneme sahip Hürmüz Boğazı'nın güvenli geçişini garanti altına almayı hedefliyor. Dışişleri Bakanlığı tarafından yapılan resmî açıklamaya göre Rubio, 17-19 Temmuz tarihleri arasında Birleşik Arap Emirlikleri (BAE), Kuveyt ve Bahreyn'i kapsayan bir program izleyecek. Bu ülkeler, Washington'ın Körfez'deki en önemli müttefikleri arasında yer alıyor ve İran'la nükleer müzakerelerde kritik bir rol oynuyor.
Anlaşmanın perde arkası
ABD ile İran arasında Viyana'da yürütülen dolaylı müzakereler sonucunda ulaşılan ön anlaşma, Tahran'ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerini belirli bir seviyede sınırlandırmasını ve Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) denetimlerine tam uyum göstermesini öngörüyor. Buna karşılık, ABD'nin İran'a yönelik bazı yaptırımları kademeli olarak kaldırması ve İran'ın petrol ihracatına belirli bir kota tanıması bekleniyor. Ancak anlaşma, özellikle İsrail ve Suudi Arabistan başta olmak üzere bölgesel aktörler arasında ciddi endişelere yol açtı. Rubio'nun ziyaret ettiği ülkeler, İran'ın bölgesel nüfuzunu ve Hürmüz Boğazı'ndaki askerî varlığını yakından izliyor. Özellikle BAE ve Bahreyn, İran'a coğrafi yakınlıkları ve enerji ticaretine bağımlılıkları nedeniyle anlaşmanın etkilerini en yoğun hissedecek ülkeler arasında. Hürmüz Boğazı, dünya petrol arzının yaklaşık beşte birinin geçtiği dar bir su yolu; bu nedenle güvenliği sadece Körfez ülkeleri için değil, küresel enerji piyasaları için de hayati önemde.
Rubio'nun Körfez turu, ABD yönetiminin müttefiklerine anlaşmanın ayrıntılarını bizzat anlatma ve olası endişeleri giderme stratejisinin bir parçası. Washington, İran'ın nükleer programa devam etmesi halinde bölgesel bir silahlanma yarışının tetikleneceğini savunurken, Körfez ülkeleri ise İran'ın anlaşmayı suistimal ederek nüfuz alanını genişletmesinden çekiniyor. Bu çerçevede Rubio, aynı zamanda bölgesel savunma işbirliğinin güçlendirilmesi ve ortak deniz tatbikatlarının artırılması konularında da taahhütlerde bulunacak.
Bölgesel ve küresel boyut
Rubio'nun ziyareti, ABD'nin Orta Doğu'da azalan askerî varlığına rağmen diplomatik ağırlığını koruma çabası olarak okunabilir. Biden yönetimi, Çin ve Rusya'ya odaklanan dış politika öncelikleri nedeniyle Körfez'deki geleneksel müttefiklerine daha az ilgi göstermekle eleştiriliyordu. Öte yandan İran anlaşması, sadece nükleer dosyayı değil, aynı zamanda Yemen, Suriye ve Irak'taki vekâlet savaşlarının geleceğini de etkileyecek bir çerçeve sunuyor. BAE ve Suudi Arabistan, Yemen'de İran destekli Husilere karşı savaşıyor; bu nedenle Tahran'la yapılacak her türlü anlaşma, Yemen'deki güç dengesini doğrudan etkileyecek. Ayrıca Rusya'nın Ukrayna'yı işgali sonrası enerji fiyatlarındaki dalgalanma, Körfez ülkelerinin ABD ile ilişkilerini daha stratejik bir zemine oturtuyor. Rubio'nun ziyaretinde, OPEC+ çerçevesinde petrol üretim kotalarının belirlenmesi ve alternatif enerji koridorlarının oluşturulması gibi konuların da gündeme gelmesi bekleniyor.
Hürmüz Boğazı'nın güvenliği konusu, İran'ın son yıllarda bölgede ticari gemilere el koyma ve mayın döşeme tehditleriyle yeniden ön plana çıktı. ABD, Körfez ülkeleriyle birlikte oluşturduğu Uluslararası Deniz Güvenliği İttifakı'nı (IMSC) güçlendirmeyi ve boğazda devriye sayısını artırmayı planlıyor. Bu kapsamda Rubio'nun Kuveyt ve Bahreyn'deki liman ziyaretleri ile ortak tatbikat duyuruları yapması bekleniyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
ABD-İran anlaşmasının Körfez ülkeleriyle istişare edilmesi, Türkiye'yi doğrudan ilgilendiren bir gelişme. Türkiye, enerji ihtiyacının önemli bir kısmını İran ve Körfez ülkelerinden karşılıyor; bu nedenle Hürmüz Boğazı'nın güvenliği ve İran yaptırımlarının hafifletilmesi, Ankara'nın enerji tedarik maliyetlerini doğrudan etkileyebilir. Ayrıca Türkiye, İran'la nükleer müzakerelerde arabuluculuk rolü oynama potansiyeli taşıyor; ancak mevcut sürecin dışında kalması, bölgesel etkinliğini sınırlayabilir. Rubio'nun ziyareti sonrası ABD'nin Türkiye'ye yönelik yaptırım politikalarının da bu anlaşma çerçevesinde yeniden şekillenmesi mümkün.
