ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio, ülkesinin İran ile yürütülecek nükleer müzakerelerde Körfez ülkeleriyle yakın işbirliği içinde olacağını duyurdu. Rubio, Orta Doğu turu kapsamında Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri ve Katar'daki mevkidaşlarıyla bir araya gelerek bölgesel güvenlik konularını ele aldı. Görüşmelerin ardından yaptığı açıklamada, Tahran'ın nükleer programının sivil amaçlı olduğu yönündeki iddialarının ciddi şekilde sorgulandığını belirten Bakan, müzakerelerde ortak bir tutum sergilenmesi gerektiğini vurguladı. Rubio, "İran'la yapılacak her türlü anlaşma, bölgedeki tüm ülkelerin güvenliğini etkileyecektir. Bu nedenle Körfez'deki müttefiklerimizle her adımı birlikte atacağız" ifadelerini kullandı.
Müzakerelerin arka planı ve tarafların pozisyonları
ABD ile İran arasında nükleer anlaşmaya yönelik dolaylı görüşmeler, 2021 yılından bu yana kesintili olarak devam ediyor. 2015'te imzalanan Kapsamlı Ortak Eylem Planı (JCPOA) olarak bilinen anlaşma, dönemin Başkanı Donald Trump tarafından 2018'de tek taraflı olarak feshedilmişti. Trump'ın ardından göreve gelen Joe Biden yönetimi, anlaşmaya dönüş için müzakerelere başlasa da, özellikle İran'ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerini artırması ve Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) denetçilerinin erişimini kısıtlaması süreci tıkamıştı.
Rubio'nun bu açıklamaları, ABD yönetiminin İran dosyasında Körfez ülkelerini daha aktif bir rol oynamaya teşvik ettiğini gösteriyor. Suudi Arabistan ve BAE, bölgesel nükleer silahlanma endişeleri nedeniyle İran'ın nükleer faaliyetlerine karşı en hassas ülkelerin başında geliyor. Riyad yönetimi, daha önce İran'la doğrudan diyalog kanalları açmış olsa da, özellikle Yemen'deki Husilere verdiği destek nedeniyle Tahran'a güvensizlik duyuyor. Katar ise hem ABD hem de İran'la iyi ilişkileri sayesinde ara bulucu rolü üstlenmeye hazır olduğunu sinyallerini veriyor.
Kaynaklara göre, yeni müzakerelerde ana gündem maddeleri İran'ın uranyum zenginleştirme seviyesinin düşürülmesi, UAEA denetimlerinin yeniden tesis edilmesi ve mevcut yaptırımların kademeli olarak kaldırılması olacak. Ancak Tahran, Batı yaptırımlarının tamamen kalkmasını ve nükleer programına ilişkin garantiler almayı şart koşuyor. Bu koşulların yanı sıra, İran'ın balistik füze programı ve bölgesel milis güçlerine verdiği destek de Körfez ülkeleri için kırmızı çizgi olarak duruyor.
Bölgesel ve küresel boyut: Yeni bir denklem mi?
ABD'nin İran müzakerelerinde Körfez ülkelerine verdiği bu yeni rol, bölgesel dengeleri yeniden şekillendirebilir. Özellikle Suudi Arabistan'ın Çin'in arabuluculuğunda İran'la varılan normalleşme anlaşmasından bu yana, Riyad-Tahran ilişkileri kontrollü bir rekabet zeminine oturmuş durumda. ABD'nin bu sürece dâhil olması, iki ülke arasında doğrudan diyalog kanallarının açık kalmasına katkı sağlayabilir. Ancak Körfez ülkelerinin nükleer İran'a karşı ortak bir güvenlik mimarisi oluşturma çabaları da dikkat çekiyor. Bu bağlamda, ABD'nin bölgedeki askeri varlığını koruma kararlılığı, Körfez ülkelerinin müzakerelere daha sıkı sarılmasına neden oluyor.
Küresel boyutta ise, İran müzakerelerinin başarısızlığı, Orta Doğu'da yeni bir silahlanma yarışını tetikleyebilir. İsrail, İran'ın nükleer silah kapasitesine ulaşmasını engellemek için her türlü seçeneği masada tuttuğunu açıklamış durumda. Uluslararası Enerji Ajansı verilerine göre, İran yüzde 60 oranında zenginleştirilmiş uranyuma sahip; bu, askeri kullanım için gereken yüzde 90 seviyesine teknik olarak çok yakın. Bu durum, hem ABD hem de Avrupa ülkeleri için alarm zillerini çaldırıyor. Rubio'nun Körfez turu, aynı zamanda Avrupalı müttefiklerle koordinasyonun da bir parçası olarak görülüyor. Fransa ve Almanya, İran'a yönelik yaptırımların sıkılaştırılmasını desteklerken, Birleşik Krallık ise deniz güvenliği konusunda Körfez ülkeleriyle işbirliğini artırma niyetinde.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, İran'la hem enerji ithalatı hem de sınır güvenliği açısından önemli bir ilişkiye sahip. ABD'nin Körfez ülkelerini öne çıkaran bu yeni müzakere stratejisi, Türkiye'yi dolaylı olarak etkileyebilir. Rubio'nun açıklamalarında Türkiye'nin adının geçmemesi, Ankara'nın sürecin dışında tutulduğu anlamına gelmemekle birlikte, Türkiye'nin bölgesel bir aktör olarak bu müzakerelerde daha aktif bir rol talep etmesi beklenebilir. Özellikle Irak ve Suriye'de İran'la ortak çıkarlara sahip olan Ankara, nükleer müzakerelerin sonuçlarının kendi güvenliğini de yakından ilgilendirdiğinin farkındadır. Bu nedenle Türk diplomasisi, hem Washington hem de Tahran'la temaslarını sürdürerek sürecin dışında kalmamaya çalışacaktır. Enerji arz güvenliği açısından ise, olası bir anlaşma İran doğalgaz ve petrolünün küresel pazara dönüşünü hızlandırabileceği için Türkiye'nin enerji koridoru olma hedefine katkı sağlayabilir. Ancak bu, Tahran'ın bölgesel politikalarındaki yumuşamayla doğru orantılıdır.
