ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio, Hürmüz Boğazı'nı kullanan ticari gemilerden geçiş ücreti alınması yönündeki bir öneriyi kesin bir dille reddetti. Rubio, bu tür bir uygulamanın uluslararası deniz ticaretine ve bölgesel istikrara ciddi zarar vereceğini belirtti. Öneri, özellikle Basra Körfezi'ndeki bazı ülkeler tarafından, boğazın güvenlik ve bakım maliyetlerini karşılamak amacıyla gündeme getirilmişti. Ancak Washington yönetimi, bu adımın enerji fiyatlarını artıracağı ve küresel tedarik zincirlerini olumsuz etkileyeceği gerekçesiyle karşı çıktı.
Gelişmenin arka planı
Hürmüz Boğazı, dünya petrolünün yaklaşık yüzde 20'sinin geçtiği stratejik bir su yoludur. İran, Umman ve Birleşik Arap Emirlikleri arasında yer alan boğaz, özellikle Suudi Arabistan, Irak, Kuveyt ve Katar gibi büyük petrol üreticilerinin ihracatı için hayati önem taşır. Son yıllarda bölgede artan jeopolitik gerilimler, boğazın güvenliğini tehdit eder hale gelmişti. 2019'da İran'ın tankerlere el koyması ve 2020'de ABD'nin İranlı general Kasım Süleymani'yi öldürmesinin ardından tansiyon yükselmişti. Bu bağlamda, bazı bölgesel aktörler boğazın kullanımı için ortak bir ücretlendirme mekanizması önermişti. Ancak Rubio, bu önerinin uluslararası deniz hukukuna aykırı olduğunu ve mevcut serbest geçiş rejimini baltalayacağını vurguladı.
Rubio'nun açıklaması, ABD'nin bölgedeki müttefikleriyle koordinasyon halinde yapıldı. Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi ülkeler, ücretlendirme fikrine sıcak bakmazken, İran'ın bu öneriyi desteklemesi dikkat çekti. Tahran yönetimi, boğazın güvenliğinin sağlanmasında daha fazla sorumluluk almak istediklerini belirtmişti. Ancak ABD, İran'ın nüfuzunu artırma girişimi olarak değerlendirdiği bu öneriye karşı çıktı.
Bölgesel ve küresel boyut
Hürmüz Boğazı'nda serbest geçişin korunması, sadece bölge ülkeleri için değil, küresel enerji piyasaları için de kritiktir. Geçiş ücreti uygulanması halinde, petrol ve sıvılaştırılmış doğalgaz (LNG) fiyatlarının anında yükseleceği, bunun da enflasyonist baskıları artıracağı öngörülüyor. Uluslararası Enerji Ajansı verilerine göre, 2023 yılında boğazdan günde ortalama 17 milyon varil petrol geçti. Bu miktar, dünya toplam petrol talebinin yaklaşık yüzde 17'sine denk geliyor. Avrupa ve Asya ülkeleri, özellikle Çin, Hindistan ve Japonya, enerji ihtiyaçlarının büyük bölümünü bu boğaz üzerinden karşılıyor. Dolayısıyla ücretlendirme, küresel ekonomide dalgalanmalara yol açabilir. Rubio'nun reddi, ABD'nin bölgedeki deniz gücünü ve müttefikleriyle ilişkilerini koruma stratejisinin bir parçası olarak görülüyor.
Diğer yandan, bu kararın İran üzerinde de baskı oluşturması bekleniyor. Tahran, boğazın güvenliğini sağlama konusunda kilit bir aktör olduğunu her fırsatta vurguluyor. Ancak ABD'nin tutumu, İran'ın elini zayıflatıyor. Bölgedeki gerilim, Yemen'deki Husilerin Kızıldeniz'de ticari gemilere yönelik saldırılarıyla da birleşince, deniz güvenliği daha da karmaşık bir hal alıyor. ABD liderliğindeki koalisyon güçleri, hem Hürmüz hem de Babülmendep Boğazı'nda serbest geçişi sağlamak için çaba gösteriyor. Rubio'nun açıklaması, bu çabaların süreceğinin bir işareti olarak yorumlandı.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, Hürmüz Boğazı'nın serbest statüsünün korunmasından doğrudan etkilenecek ülkeler arasında yer alıyor. Her ne kadar Türkiye'nin boğazdan geçen petrol ve doğalgaza bağımlılığı sınırlı olsa da, küresel enerji fiyatlarındaki artış Türkiye ekonomisini olumsuz etkileyebilir. Ayrıca, Ankara'nın bölgedeki enerji koridorlarına yönelik stratejileri, özellikle karşılıklı bağımlılık çerçevesinde şekilleniyor. Rubio'nun öneriyi reddetmesi, Türkiye için olumlu bir gelişme olarak değerlendirilebilir. Bununla birlikte, ABD'nin bölgedeki angajmanı, Türkiye'nin kendi deniz yetki alanları ve enerji keşif faaliyetleri açısından da referans oluşturuyor. Türkiye, uluslararası deniz hukukuna dayalı bir çözümden yana olduğunu her platformda dile getirmektedir.
