Portekiz'de kısa süre önce hayata geçirilen ve Güney Avrupa'nın ilk örneği olan şişe depozito iade sistemi, hem çevreye önemli katkılar sağlıyor hem de çocukların harçlıklarını çıkarabilecekleri yeni bir gelir kapısı oluşturuyor. Ülke genelindeki süpermarketlere yerleştirilen otomatlar sayesinde çocuklar, topladıkları plastik şişe ve alüminyum kutuları iade ederek para kazanıyor. Sistem, Portekiz genelinde büyük ilgi görürken, özellikle genç neslin çevre bilincini artırması ve onları geri dönüşüme teşvik etmesi açısından da dikkat çekiyor.
Gelişmenin arka planı
Portekiz, 2022 yılında yürürlüğe giren Avrupa Birliği Tek Kullanımlık Plastikler Direktifi kapsamında, plastik atıkların azaltılması ve geri dönüşüm oranlarının artırılması hedefiyle depozito iade sistemini (DRS) devreye aldı. Sistem, 2022 yılında başlatılan pilot uygulamanın ardından 2023'te ülke genelinde yaygınlaştırıldı. Tüketiciler, satın aldıkları içecekler için 0,10 avro depozito ödüyor ve boş şişeleri iade ettiklerinde bu ücreti geri alıyor ya da hayır kurumlarına bağışlayabiliyor.
Uygulamanın en dikkat çekici yönlerinden biri, özellikle çocukların bu sistemi bir fırsata dönüştürmüş olması. Lizbon'un çeşitli semtlerinde ve diğer şehirlerde, çocuklar komşularının çöplerinden topladıkları plastik şişeleri otomatlara götürerek küçük meblağlar kazanıyor. Bazı çocuklar bu sayede bisiklet, kitap, hatta aileleriyle tatile gitmek için para biriktiriyor. Bu durum, hem ailelere ekonomik bir katkı sağlıyor hem de çocuklara erken yaşta çevre bilinci ve finansal sorumluluk kazandırıyor.
Bölgesel veya küresel boyut
Portekiz'deki bu uygulama, Avrupa genelinde depozito iade sistemlerinin yaygınlaştırılması çabalarının bir parçası. Almanya, İskandinav ülkeleri ve Hollanda gibi ülkelerde uzun süredir başarıyla uygulanan DRS, Avrupa Birliği'nin 2030 yılına kadar plastik ambalajların %55'ini geri dönüştürme hedefine ulaşmada kilit bir rol oynuyor. Avrupa Çevre Ajansı verilerine göre, DRS uygulayan ülkelerde geri dönüşüm oranları %90'ın üzerine çıkarken, uygulamayanlarda bu oran %50'nin altında kalıyor.
Portekiz'in bu sistemi benimsemesi, güney Avrupa ülkeleri için de bir model oluşturuyor. İspanya, İtalya ve Yunanistan gibi ülkelerde plastik atık yönetimi sorunlarına çözüm aranırken, Portekiz'in başarılı uygulaması örnek gösterilerek benzer sistemlerin hayata geçirilmesi tartışılıyor. Ayrıca, bu uygulama çocukların çevre aktivizmine katılımını artırması açısından da önemli. Birleşmiş Milletler Çevre Programı'nın (UNEP) raporları, genç neslin çevre konularında daha duyarlı olduğunu ve onların aktif katılımının uzun vadeli sürdürülebilirlik hedeflerine ulaşmada kritik önem taşıdığını vurguluyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Portekiz'de uygulanan depozito iade sistemi, Türkiye için de önemli bir örnek teşkil ediyor. Türkiye, plastik atıkların geri dönüşümü konusunda ciddi sorunlarla karşı karşıya. Türkiye İstatistik Kurumu verilerine göre, ülkede yılda yaklaşık 5 milyon ton plastik atık üretiliyor ve bunun sadece %12'si geri dönüştürülebiliyor. Hükümet, 2023'te hayata geçirilmesi planlanan depozito iade sistemini 2025'e ertelemişti. Portekiz'in başarılı uygulaması, Türkiye'nin bu alandaki politikalarına ışık tutabilir. Ayrıca, Türkiye'nin Sıfır Atık Projesi kapsamında geri dönüşüm hedeflerine ulaşabilmesi için benzer bir sistemin yaygınlaştırılması, hem çevre kirliliğinin önlenmesine hem de ekonomiye katkı sağlayabilir.
