Paris temyiz mahkemesi, Karayipler'deki Fransız denizaşırı toprakları Guadeloupe ve Martinik'te yaygın olarak kullanılan ve halk sağlığı üzerinde ciddi etkileri olduğu kanıtlanan klorodekon (klordekon) adlı pestisitle ilgili ceza soruşturmasının yeniden başlatılması talebini oybirliğiyle reddetti. Karar, söz konusu tarım ilacının yaklaşık yüzde 90'ı yetişkin nüfusta kanser ve diğer sağlık sorunlarına yol açtığı iddia edilen kirlenmeye maruz kalan adalardaki halk ve çevre örgütleri tarafından büyük tepkiyle karşılandı.
Gelişmenin Arka Planı
Klorodekon, 1970'lerden 1993'e kadar Guadeloupe ve Martinik'te muz plantasyonlarında böcek ilacı olarak kullanıldı. Dünya Sağlık Örgütü tarafından olası kanserojen olarak sınıflandırılan bu kimyasal, toprakta ve su kaynaklarında on yıllarca kalıcı olabiliyor. Yapılan bilimsel araştırmalar, nüfusun büyük bir bölümünün vücudunda klorodekon kalıntıları tespit edildiğini ve bunun prostat kanseri, üreme sorunları ve nörolojik hastalıklarla ilişkili olduğunu ortaya koydu. Fransız hükümeti 2018'de bir eylem planı başlatmış olsa da, sivil toplum kuruluşları sorumluların cezai yaptırımla karşılaşması gerektiğini savunuyor.
Davacılar, klorodekon kullanımına izin veren kamu yetkililerini ve üretici firmaları sorumlu tutarak soruşturma başlatılmasını talep etmişti. Ancak 2022'de yerel bir mahkeme, soruşturmayı reddetmiş; bunun üzerine çevre örgütleri Paris İstinaf Mahkemesi'ne başvurmuştu. Son kararla birlikte, Fransız yargı sistemi konuyu ceza hukuku kapsamında değerlendirmezken, mağdurların tazminat davaları açma yolu ise açık kalmaya devam ediyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Karar, sadece Fransız Karayipleri için değil, dünya genelinde gelişmekte olan ülkelerde kullanılan yasaklı pestisitlerin yarattığı adalet arayışı açısından da önemli bir emsal niteliği taşıyor. Benzer vakalar, ABD'deki Monsanto davaları veya Hindistan'daki Union Carbide felaketinde olduğu gibi, çok uluslu şirketlerin ve hükümetlerin sorumluluğunu gündeme getiriyor. Klorodekon, AB'de ve ABD'de yasaklanmış olmasına rağmen, bazı Afrika ve Asya ülkelerinde hâlâ kullanılabiliyor. Fransa'nın bu skandalda cezai takibatı reddetmesi, sömürge geçmişi olan ülkelerde çevresel adaletsizlik tartışmalarını yeniden alevlendiriyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye'nin doğrudan Karayip adalarıyla ticari veya siyasi bağlantısı sınırlı olsa da, bu dava uluslararası hukukta çevre kirliliğinden doğan sorumluluk ve mağdur hakları açısından önemli bir referans oluşturmaktadır. Türkiye'de de tarımda kullanılan bazı pestisitlerin sağlık ve çevre üzerindeki etkilerine dair tartışmalar sürmektedir. Karar, benzer çevre davalarında yargısal süreçlerin zorluğunu gösterirken, Türk hukuk sisteminde çevresel zararların tazmini için öngörülen mekanizmaların etkinliği konusunda da bir karşılaştırma imkânı sunuyor. Ayrıca, AB uyum sürecinde Türkiye'nin kimyasal yönetimi ve çevre mevzuatını güçlendirmesi açısından bu tür uluslararası emsaller dikkatle izlenmelidir.
