Pakistan Hava Kuvvetleri eski komutan yardımcısı Muhammed Aryan, ABD ile İran arasında imzalanan mutabakat zaptının başarıya ulaşmasının öncelikle iki hükümetin anlaşma hükümlerini tam olarak uygulama isteğine bağlı olduğunu belirtti. Mısır’ın başkenti Kahire’de yayın yapan bir televizyon kanalına konuşan Aryan, anlaşmanın hayata geçirilmesinde İsrail’in en büyük engel olacağını vurguladı. Eski general, İsrail yönetiminin ABD ile İran arasındaki yakınlaşmayı kendi güvenliği açısından bir tehdit olarak gördüğünü ve bu nedenle anlaşmanın başarısız olması için elinden geleni yapacağını ifade etti.
Anlaşmanın arka planı ve tarafların pozisyonu
ABD ile İran arasında son dönemde dolaylı görüşmeler yoluyla ilerleyen diplomatik süreç, nükleer program ve bölgesel gerginliklerin azaltılması hedefine yönelik bir mutabakat zaptıyla sonuçlanmıştı. Anlaşma, İran’ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerine sınırlama getirilmesi ve ABD’nin bazı yaptırımları hafifletmesini öngörüyor. Ancak henüz resmi olarak imzalanmayan metin, her iki ülkede de siyasi tartışmalara yol açtı. Tahran yönetimi anlaşmayı ekonomik rahatlama ve diplomatik izolasyonun sona ermesi için bir fırsat olarak görürken, ABD’de özellikle Cumhuriyetçi çevreler anlaşmaya şüpheyle yaklaşıyor.
Muhammed Aryan, Pakistan’ın nükleer ve havacılık alanındaki deneyimine atıfta bulunarak, “İran’ın nükleer programı konusunda uzun yıllardır süren müzakereler, tarafların birbirine duyduğu derin güvensizlik nedeniyle sürekli tıkanıyor. Bu kez farklı olması için iki tarafın da samimi irade göstermesi gerekiyor” dedi. Aryan, anlaşmanın teknik ayrıntılarından çok siyasi iradenin kritik olduğunu vurguladı.
Bölgesel ve küresel boyut: İsrail faktörü
Aryan, İsrail’in İran’ın nükleer kapasitesini kendisi için varoluşsal bir tehdit olarak algıladığını ve bu nedenle ABD-İran yakınlaşmasını engellemek için her türlü yola başvuracağını söyledi. İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu’nun geçmişte de İran’la yapılan nükleer anlaşmaları sert bir dille eleştirdiği ve ABD Kongresi’nde anlaşmayı baltalamak için lobi faaliyetleri yürüttüğü hatırlatıldı. Aryan, “İsrail, İran’ın nükleer silah elde etmesini engellemek için diplomatik çözümden çok askeri müdahaleyi tercih ediyor. Bu nedenle Washington ile Tahran arasındaki her türlü uzlaşma girişimi Tel Aviv’de rahatsızlık yaratıyor” değerlendirmesinde bulundu.
Bölge ülkeleri anlaşmaya temkinli yaklaşıyor. Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi Körfez ülkeleri, İran’ın bölgesel nüfuzunun artmasından endişe ederken, anlaşmanın gerilimi azaltmasını da dolaylı olarak olumlu karşılıyor. Türkiye ise İran’la ekonomik ve enerji ilişkileri nedeniyle anlaşmanın yaptırımların hafiflemesine yol açmasından yana. Avrupa Birliği ve Çin, anlaşmayı desteklerken, Rusya ise kendi çıkarları doğrultusunda süreci yakından izliyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
ABD-İran arasındaki mutabakatın akıbeti, Türkiye’yi doğrudan ilgilendiriyor. Anlaşmanın başarılı olması halinde İran’a yönelik yaptırımların hafiflemesi, Türkiye’nin enerji ithalatında önemli bir kalem olan İran doğalgaz ve petrolüne erişimi kolaylaştırabilir. Ayrıca bölgesel gerilimin azalması, özellikle Suriye ve Irak’taki istikrarsızlığın giderilmesine katkı sağlayabilir. Ancak İsrail’in anlaşmayı sabote etme çabaları ve ABD iç siyasetindeki belirsizlikler, sürecin Türkiye lehine sonuçlanmasını zorlaştırabilir. Ankara’nın, İran’la enerji ve ticaret bağlarını korurken, Washington ve Tel Aviv’le de dengeli bir diplomasi yürütmesi gerekiyor.
