Pakistan Dışişleri Bakanı İshak Dar ve İran Dışişleri Bakanı Hüseyin Emir Abdullahiyan, 8 Mayıs 2025 tarihinde gerçekleştirdikleri telefon görüşmesinde bölgesel istikrar ve deniz ticareti güvenliği konularını ele aldı. İki bakan, özellikle Kızıldeniz ve Umman Denizi'ndeki gemi trafiğinin güvenliği için ortak çaba sarf edilmesi gerektiğini vurguladı. Görüşmede ayrıca karşılıklı üst düzey ziyaretlerin sürdürülmesi ve ekonomik işbirliğinin derinleştirilmesi konusunda mutabık kalındı.
Görüşmenin Arka Planı
Pakistan ve İran, uzun yıllardır inişli çıkışlı bir ilişkiye sahip olsa da son dönemde karşılıklı üst düzey ziyaretlerle ilişkileri normalleştirme çabası içinde. Ocak 2024'te iki ülke karşılıklı olarak birbirlerinin topraklarındaki militan hedefleri vurmuş, ancak kısa süre sonra diplomatik kanallar devreye girerek gerilimi düşürmüştü. Nisan 2024'te Pakistan Başbakanı Şahbaz Şerif İran'a bir ziyaret gerçekleştirmiş ve iki ülke arasında ticaret hacminin artırılması için anlaşmalar imzalanmıştı. Bu son görüşme, söz konusu normalleşme sürecinin bir parçası olarak değerlendiriliyor.
İki ülke arasındaki ticaret hacmi yıllık yaklaşık 2 milyar dolar seviyesinde. Ancak her iki taraf da bu rakamın potansiyelin çok altında olduğunu kabul ediyor. Sınır ticaretini canlandırmak için Ekim 2024'te açılan yeni sınır kapıları ve planlanan serbest ticaret anlaşması müzakereleri devam ediyor. Ayrıca enerji alanında İran'dan Pakistan'a doğalgaz taşıyan İran-Pakistan Doğalgaz Boru Hattı projesi yıllardır bekliyor; ABD yaptırımları nedeniyle Pakistan projeyi ilerletmekte tereddüt ediyor. Son görüşmede bu konunun da ele alındığı tahmin ediliyor.
Bölgesel güvenlik açısından ise Afganistan'daki istikrarsızlık, iki ülkenin ortak endişesi. Pakistan, Afganistan sınırından gelen militan saldırılarından şikayet ederken, İran da Afgan mülteci akını ve uyuşturucu kaçakçılığıyla mücadele ediyor. Bu görüşmede Afganistan kaynaklı güvenlik tehditlerinin de masaya yatırıldığı düşünülüyor.
Deniz Güvenliği ve Bölgesel Gerilimler
Son aylarda Kızıldeniz'de Husilerin ticari gemilere yönelik saldırıları ve Basra Körfezi'ndeki artan gerilim, bölge ülkelerini deniz güvenliği konusunda daha fazla işbirliği yapmaya itiyor. Pakistan ve İran, Umman Denizi'ndeki ortak sınırları nedeniyle bu sularda güvenliği sağlamak için koordinasyon ihtiyacı duyuyor. İran, son yıllarda Basra Körfezi'nde ABD ve İsrail ile yaşadığı gerginliklerde ticari gemilere el koymuş, bu da bölgedeki deniz ticaretini olumsuz etkilemişti. Pakistan ise Umman Denizi'ndeki kendi limanlarının güvenliğini sağlamak ve Kuveyt, Katar gibi Körfez ülkeleriyle ticaretini sürdürmek istiyor.
İki bakanın görüşmesinde, deniz haydutluğu ve silahlı saldırılara karşı ortak devriye veya bilgi paylaşımı mekanizması kurulması fikri de gündeme gelmiş olabilir. Ancak resmi açıklamada somut bir anlaşma duyurulmadı.
Öte yandan, Çin'in Kuşak ve Yol Girişimi kapsamında Pakistan'daki Gwadar Limanı ve İran'daki Çabahar Limanı projeleri rekabet halinde. Her iki ülke de bu limanlar üzerinden Orta Asya ve Afganistan'a açılmayı hedefliyor. Son görüşmede bu limanların işbirliği içinde kullanılması olasılığı da tartışılmış olabilir; zira Çin, her iki ülkeyi de projelerine dahil etmeye çalışıyor.
Diplomatik Dengeler ve Gelecek Adımlar
Pakistan, Suudi Arabistan ve ABD ile yakın ilişkilere sahipken, İran ile de iyi geçinmeye çalışıyor. İran ise Çin ve Rusya ile bağlarını güçlendirirken, Pakistan üzerinden Hindistan'a karşı bir denge unsuru arıyor. Hindistan ile Pakistan arasındaki Keşmir sorunu ve Hindistan'ın İran'daki Çabahar Limanı'na yatırım yapması, Pakistan'ın İran'a olan güvenini zaman zaman zedeliyor. Ancak son görüşme, iki ülkenin ortak çıkarlar temelinde işbirliğini sürdürme iradesini gösteriyor.
Uzmanlar, Pakistan-İran ilişkilerinin bölgesel istikrar için kritik olduğunu, ancak ABD yaptırımları ve Afganistan sorunu gibi yapısal engellerin aşılması gerektiğini belirtiyor. Görüşmenin somut çıktıları önümüzdeki haftalarda yapılacak teknik heyet toplantılarında netleşebilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, Pakistan ve İran ile köklü tarihi ve kültürel bağlara sahip; her iki ülkeyle de ekonomik ve güvenlik işbirliğini geliştirmeye önem veriyor. Pakistan-İran arasındaki olumlu diyalog, bölgesel istikrarın güçlenmesine katkı sağlayarak Türkiye'nin Orta Asya ve Güney Asya'ya açılan ticaret koridorları için elverişli ortam yaratabilir. Ayrıca Türkiye, İran üzerinden Pakistan'a uzanan ticaret yollarının canlanmasıyla ekonomik kazanç elde edebilir. Öte yandan, iki ülkenin deniz güvenliği işbirliği, Türkiye'nin Körfez'deki enerji ve ticaret hatlarının güvenliğine dolaylı olarak olumlu yansıyabilir. Türkiye'nin bölgesel denklemde denge politikası izlemesi ve her iki ülkeyle diyaloğu sürdürmesi kritik önemde.
