Pakistan Dışişleri Bakanlığı, Amerika Birleşik Devletleri ile İran arasında bir barış anlaşması metni üzerinde mutabakat sağlandığını açıkladı. İslamabad yönetimi, iki ülke arasındaki müzakerelere arabuluculuk yaptıklarını ve anlaşmanın taraflarca kabul edildiğini belirtti. Gelişme, yıllardır süren ABD-İran geriliminin ardından diplomatik bir çözüm umudunu artırırken, anlaşmanın ayrıntıları henüz kamuoyuyla paylaşılmadı. Pakistan Dışişleri Bakanı Bilawal Bhutto Zerdari, yaptığı yazılı açıklamada, metnin tüm tarafların temel taleplerini karşıladığını ve bölgesel istikrara katkı sağlayacağını ifade etti.
Gelişmenin arka planı
ABD ile İran arasındaki gerginlik, özellikle İran'ın nükleer programı ve ABD'nin bölgedeki askeri varlığı nedeniyle uzun yıllardır sürüyor. 2015 yılında imzalanan Kapsamlı Ortak Eylem Planı (KOEP veya JCPOA) olarak bilinen nükleer anlaşma, 2018'de ABD'nin tek taraflı olarak çekilmesiyle çökmüştü. Ardından İran, nükleer çalışmalarını yeniden hızlandırmış ve uranyum zenginleştirme seviyelerini yükseltmişti. Son yıllarda dolaylı müzakereler sürerken, Pakistan'ın arabuluculuk rolü dikkat çekiyor. Pakistan Dışişleri Bakanı, anlaşmanın tüm bölgeyi kapsayacak şekilde tasarlandığını ve Suudi Arabistan gibi diğer bölgesel güçlerin de çıkarlarını gözettiğini söyledi. Ancak anlaşmanın İran'ın nükleer faaliyetlerine ilişkin hangi koşulları içerdiği ve ABD'nin yaptırımları ne ölçüde kaldıracağı henüz netleşmiş değil.
Pakistan'ın bu anlaşmaya arabuluculuk yapması, ülkenin bölgesel diplomasideki ağırlığını artırma çabalarının bir parçası. İslamabad, daha önce Suudi Arabistan ile İran arasındaki normalleşme sürecinde de benzer bir rol üstlenmişti. ABD-İran görüşmelerinde Pakistan'ın aracı olarak kabul edilmesi, hem Washington hem de Tahran'ın İslamabad'a duyduğu güveni yansıtıyor. Uzmanlar, bu anlaşmanın, özellikle Yemen ve Suriye'deki vekâlet savaşlarının sona ermesine de katkı sağlayabileceğini belirtiyor.
Bölgesel ve küresel boyut
ABD-İran anlaşması, yalnızca ikili ilişkileri değil, aynı zamanda Ortadoğu'nun genel güvenlik mimarisini de etkileme potansiyeli taşıyor. Anlaşmanın yürürlüğe girmesi halinde, İran'a yönelik yaptırımların hafifletilmesi ve İran'ın nükleer programının sınırlandırılması bekleniyor. Bu durum, Körfez ülkeleri ve İsrail'de endişeyle karşılanabilir. Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri, İran'ın bölgesel nüfuzundan rahatsızlık duyarken, İsrail ise nükleer İran'ı varoluşsal bir tehdit olarak görüyor. Anlaşmanın Ortadoğu'daki diğer krizlere de yansıması muhtemel. Yemen'deki savaşta İran destekli Husiler ile Suudi Arabistan öncülüğündeki koalisyon arasında çatışmalar devam ediyor. Ayrıca Suriye'de İran'ın askeri varlığı, İsrail'in düzenlediği hava saldırılarının hedefi oluyor. Pakistan'ın garantörlüğünde bir anlaşma, bu çatışmaların diplomatik çözümüne zemin hazırlayabilir.
Küresel ölçekte ise anlaşma, enerji piyasalarını etkileyebilir. İran'ın dünya ham petrol rezervlerinin yaklaşık yüzde 10'una sahip olduğu düşünülürse, yaptırımların kalkması petrol arzını artırarak fiyatları düşürebilir. Bu durum, Rusya ve Suudi Arabistan gibi büyük petrol üreticileri için olumsuz bir gelişme olabilir. ABD Başkanı'nın anlaşmayı Kongre'ye onaylatması gerekeceğinden, sürecin iç siyasette tartışmalara yol açması bekleniyor. Cumhuriyetçilerin İran'a karşı daha sert bir tutum izlediği biliniyor. Ayrıca İran'da da muhafazakâr Kesim'in anlaşmaya temkinli yaklaştığı ifade ediliyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, ABD-İran anlaşmasını bölgesel istikrar açısından olumlu bir gelişme olarak değerlendirebilir. Anlaşma, İran ile komşu olan Türkiye'nin enerji ticaretini kolaylaştırabilir; İran doğalgaz ve petrolünün Türkiye'ye akışında yaptırım engelleri azalabilir. Ayrıca Suriye ve Irak'taki gerginliklerin hafiflemesi, Türkiye'nin güvenlik endişelerini de bir ölçüde giderebilir. Ancak anlaşmanın İran'ın bölgesel nüfuzunu artırması halinde, Türkiye'nin kuzey Suriye ve Irak'taki operasyon alanlarında yeni dengeler oluşabilir. Ankara, bu süreçte denge politikasını koruyarak hem ABD hem de İran ile diyaloğunu sürdürmeye özen gösterecektir.
