Eski ABD Başkanı Barack Obama'nın, halefi Donald Trump'ın İran nükleer anlaşmasından (JCPOA) çekilme kararına yönelik eleştirileri, uluslararası kamuoyunda geniş yankı uyandırdı. Ancak gerçekler, Obama'nın bu konuda söyleyecek sözü olmadığını gösteriyor. Zira Obama döneminde 2015 yılında imzalanan anlaşma, Tahran'ın nükleer faaliyetlerini sınırlamada yetersiz kalmış ve yürürlükte olduğu süre boyunca İran'ın bölgesel yayılmacılığını engelleyememişti. Obama da bunu biliyordu, ancak şimdi Trump'ı eleştirerek siyasi bir çıkış yakalamaya çalışıyor. Bu durum, uluslararası ilişkilerde samimiyet ve tutarlılık sorunlarını yeniden gündeme taşıyor.
Obama'nın İran Anlaşması: Neden Başarısız Oldu?
Obama yönetimi tarafından müzakereleri yürütülen ve 2015 yılında P5+1 ülkeleriyle imzalanan Kapsamlı Ortak Eylem Planı (JCPOA), İran'ın uranyum zenginleştirme programını kısıtlamayı ve nükleer silah geliştirmesini engellemeyi hedefliyordu. Anlaşma, uluslararası toplum tarafından diplomatik bir başarı olarak selamlansa da uygulamada ciddi eksiklikler ortaya çıktı. İran, anlaşma hükümlerine uyduğunu iddia etse de, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) denetimlerinde bazı ihlaller tespit edildi. Daha da önemlisi, anlaşma, İran'ın balistik füze programını veya bölgesel müdahalelerini (Yemen, Suriye, Lübnan) engelleyememişti. Obama yönetimi, bu konuda Avrupalı müttefiklerini ikna etmeye çalışsa da, anlaşma beklenen barış ve istikrarı getirmedi. Ayrıca Obama, anlaşmayı Kongre onayından geçirememiş, sadece yürütme emriyle uygulamaya koymuştu; bu da anlaşmayı hukuki açıdan zayıf kılmıştı.
Bölgesel ve Küresel Boyut: Anlaşmanın Çöküşü ve Sonrası
Trump'ın 2018'de anlaşmadan çekilmesi, İran'ın nükleer faaliyetlerini yeniden hızlandırmasına yol açtı. Tahran, uranyum zenginleştirme seviyesini yüzde 60'a çıkararak anlaşmada belirlenen sınırı aştı. Bu durum, Orta Doğu'da yeni bir kriz dalgasına neden oldu. ABD'nin yaptırımları İran ekonomisini zorlarken, Avrupa ülkeleri anlaşmayı kurtarmak için INSTEX gibi mekanizmalar geliştirdi ancak başarılı olamadı. Obama'nın anlaşma savunusu, aslında kendi başarısız politikasını meşrulaştırma çabası olarak yorumlanıyor. Uzmanlar, Obama'nın anlaşmayı "işe yarayan bir model" olarak tanımlamasının gerçeklerle örtüşmediğini vurguluyor. Trump'ın "maksimum baskı" politikası ise İran'ı müzakere masasına döndürmek yerine daha da radikalleştirdi. Bu kısır döngü, bölgedeki gerginliği tırmandırırken, yeni bir nükleer anlaşma arayışlarını da karmaşık hale getiriyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
İran nükleer anlaşmasındaki belirsizlik, Türkiye'yi doğrudan etkiliyor. Türkiye, İran'la komşu olması ve enerji ithalatında belirli bir oranda Tahran'a bağımlı olması sebebiyle, anlaşmanın akıbetine duyarlıdır. Anlaşmanın başarısız olması, İran'ı daha öngörülemez hale getirirken, bölgedeki vekalet savaşlarını (Suriye, Irak) da derinleştirebilir. Ayrıca ABD yaptırımları, Türkiye'nin İran'la ticaretini olumsuz etkilemiş, iki ülke arasındaki ekonomik ilişkileri sınırlamıştır. Türkiye, bu süreçte hem ABD ile hem İran'la dengeli bir politika izlemek zorunda kalmış, ancak ABD'nin baskıları ve İran'ın nükleer faaliyetleri Ankara'yı zor durumda bırakmıştır. Obama-Trump polemiği, aslında uluslararası sistemdeki kırılganlığı ve Türkiye gibi ülkelerin istikrarlı ve öngörülebilir bir düzene olan ihtiyacını bir kez daha gözler önüne sermektedir.
