Norveç, İsrail’in işgal altındaki Filistin topraklarında kurduğu yasa dışı yerleşimlerle ticari ilişkileri kesmeye hazırlanıyor. Orta Doğu merkezli haber sitesi Middle East Eye’ın aktardığına göre, Norveç hükümeti yerleşim yerlerinden elde edilen ürün ve hizmetlerin ülkeye girişini engellemek için yasal düzenleme çalışmalarına başladı. Oslo yönetimi, bu adımıyla uluslararası hukuka ve Birleşmiş Milletler kararlarına uygun davrandığını vurgularken, Filistin yönetiminden de takdir topladı. Kararın, işgal altındaki Batı Şeria ve Doğu Kudüs’te faaliyet gösteren Norveçli şirketleri de kapsaması bekleniyor.
Gelişmenin arka planı
Norveç Dışişleri Bakanlığı, konuyla ilgili yaptığı yazılı açıklamada, “İsrail’in işgal altındaki Filistin topraklarında sürdürdüğü yerleşim faaliyetleri uluslararası hukukun açık ihlalidir. Bu yerleşimlerden elde edilen gelirler, işgalin sürmesine katkı sağlamaktadır” ifadelerine yer verdi. Açıklamada, yeni düzenlemenin sadece doğrudan ticareti değil, yerleşimlerde faaliyet gösteren Norveçli firmaların yatırımlarını da hedef aldığı belirtildi. Daha önce İsveç ve Danimarka da benzer adımlar atmış, AB ise yerleşim ürünlerinin etiketlenmesini zorunlu kılmıştı. Norveç, İsrail’in Batı Şeria’daki duvar inşaatına karşı da 2004 yılında Uluslararası Adalet Divanı’nda dava açan ülkeler arasında yer alıyordu.
Norveç’in bu hamlesi, özellikle İsrail’in yerleşim ekonomisinin bel kemiğini oluşturan tarım ürünleri, inşaat malzemeleri ve teknoloji şirketlerini etkileyecek. Oslo merkezli bazı sivil toplum kuruluşları, yerleşimlerle bağlantılı 30’dan fazla Norveç şirketinin bulunduğunu ve toplam ticaret hacminin yıllık 100 milyon Norveç kronunun (yaklaşık 9 milyon dolar) üzerinde olduğunu tahmin ediyor. Norveç İsrail Ticaret Odası ise bu kararın iki ülke arasındaki ticari ilişkilere zarar verebileceği uyarısında bulundu.
Bölgesel veya küresel boyut
Norveç’in attığı bu adım, Avrupa’da İsrail yerleşimlerine yönelik yaptırım dalgasının bir parçası olarak görülüyor. Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Konseyi’nin geçtiğimiz yıl yayımladığı rapor, yerleşimlerde faaliyet gösteren uluslararası şirketlerin listesini içermiş, Norveç’in de bu listeye kayıtlı bazı firmaları uyarmıştı. ABD’nin Biden yönetimi, Tel Aviv’e verdiği askeri ve diplomatik desteğe rağmen yerleşimlerin genişlemesine karşı çıkıyor; ancak somut yaptırım kararları almaktan kaçınıyor. Norveç’in bu hamlesi, AB içinde de tartışmaları yeniden alevlendirebilir. Zira Danimarka, Finlandiya ve İrlanda gibi ülkeler yerleşim ekonomisine karşı daha sert önlemler alınmasını savunurken, Macaristan ve Avusturya gibi ülkeler İsrail’le ticari ilişkilerin zarar görmesine karşı çıkıyor.
Filistin yönetimi, Norveç’in kararını “cesur ve ilkeli bir duruş” olarak nitelendirirken, İsrail Dışişleri Bakanlığı ise “tek taraflı adımların barış sürecine zarar verdiği” yorumunda bulundu. Orta Doğu’daki gözlemciler, Norveç’in bu hamlesinin, İsrail-Filistin çatışmasında Avrupa’nın daha aktif bir rol üstlenmesinin sinyalini verdiğini belirtiyor. Ancak kararın ekonomik etkilerinin sınırlı kalacağını, çünkü Norveç’in İsrail’in toplam ihracatında önemli bir paya sahip olmadığını da ekliyorlar.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, uzun yıllardır İsrail’in yasa dışı yerleşim politikalarını eleştiren ve Filistin davasını destekleyen bir ülke olarak öne çıkıyor. Norveç’in bu adımı, Ankara’nın da benzer yönde attığı ekonomik adımları hatırlatıyor. 2018’de Türkiye, İsrail’in Gazze’ye yönelik saldırıları sonrası İsrail’le ticari ilişkileri askıya almış, ancak daha sonra normalleşme sürecine girilmişti. Norveç’in hamlesi, uluslararası kamuoyunda işgal karşıtı yaptırımların meşruiyetini güçlendirirken, Türkiye’nin Filistin politikasına dolaylı destek sağlıyor. Ayrıca, AB’nin olası yeni yaptırım kararlarında Türkiye’nin de rol üstlenebileceği veya bu yöndeki girişimlere destek verebileceği değerlendirilebilir.
