ABD'de muhafazakâr çevreler ve Cumhuriyetçi Parti'ye mensup bazı kongre üyeleri, Başkan Donald Trump'ın İran ile yürüttüğü müzakereler sonucunda ortaya çıkan barış planını sert bir dille eleştirdi. Plan, muhafazakârlar tarafından 'on yılların en kötü dış politika hatası' olarak nitelendirilirken, İran'a yapılan kapsamlı tavizlerin ABD'nin ulusal çıkarlarına zarar vereceği belirtiliyor. Özellikle nükleer programın denetimine ilişkin maddelerin yetersiz olduğu ve Tahran yönetimine bölgede daha fazla manevra alanı tanıdığı ifade ediliyor.
Gelişmenin Arka Planı
Trump yönetimi, uzun süredir İran'ı müzakere masasına çekmek için çaba harcıyordu. 2018 yılında ABD'nin Obama döneminde imzalanan Kapsamlı Ortak Eylem Planı'ndan (JCPOA) çekilmesi, İran'ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerini hızlandırmasına yol açmıştı. Bunun üzerine Washington, Tahran'a yönelik yaptırımları artırarak ‘maksimum baskı’ politikasını uygulamaya koydu. Ancak son aylarda bu politikada bir yumuşama sinyali veren Trump, İran ile doğrudan görüşmelere yeşil ışık yaktı.
Muhafazakârların tepkisini çeken nokta, planın İran'ın nükleer programına ilişkin denetim mekanizmalarının zayıflığı oldu. Eleştirmenler, planın İran'ın balistik füze programı ve bölgesel milis güçlerine verdiği desteğe ilişkin herhangi bir kısıtlama getirmediğini vurguluyor. Ayrıca, anlaşmanın İran'a ekonomik yaptırımların kaldırılmasını öngörmesi, Tahran'ın elini güçlendirecek bir adım olarak değerlendiriliyor.
Cumhuriyetçi senatörlerden Tom Cotton, konuyla ilgili yaptığı açıklamada, 'Bu plan, İran'ın nükleer silah elde etmesine izin vermekle kalmıyor, aynı zamanda terör örgütlerine finansman sağlamaya devam etmesine de göz yumuyor' ifadelerini kullandı. Bazı Demokrat vekiller ise anlaşmanın olumlu yönlerine dikkat çekerek, diyaloğun devam etmesi gerektiğini savundu.
Bölgesel ve Küresel Boyut
İran ile varılacak olası bir anlaşma, Ortadoğu'daki güç dengelerini doğrudan etkileyecek potansiyele sahip. Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi ABD'nin geleneksel müttefikleri, İran'ın nükleer programına sınırlama getirilmemesi halinde bölgede bir silahlanma yarışının başlayabileceği uyarısında bulunuyor. İsrail ise anlaşmaya en sert tepki gösteren ülkelerden biri. Netanyahu hükümeti, İran'ın nükleer tesislerine yönelik askeri seçenekleri masada tuttuğunu her fırsatta yineliyor.
Küresel ölçekte ise Avrupa Birliği ve Rusya, İran ile diplomasiye sıcak bakmakla birlikte, ABD'nin tek taraflı adımlarının uluslararası hukuku zedeleyebileceği endişesini taşıyor. Çin ise İran ile enerji ve ticaret bağlarını derinleştirirken, anlaşmanın sağlanması durumunda bu ülkeyle ekonomik iş birliğini artırmayı hedefliyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
ABD-İran arasında varılacak bir anlaşma, Türkiye için hem fırsatlar hem de riskler barındırıyor. Ekonomik cephede, İran'a yönelik yaptırımların hafifletilmesi, Türkiye'nin enerji ithalatında önemli bir kalem olan İran doğalgaz ve petrolüne erişimi kolaylaştırabilir. Ayrıca, iki ülke arasındaki ticaret hacminin artması beklenebilir. Ancak güvenlik boyutunda, İran'ın bölgesel nüfuzunun pekişmesi, Suriye ve Irak'ta Türkiye'nin çıkarlarıyla çatışma potansiyeli taşıyor. Ankara, İran'ın PKK/PYD gibi terör örgütleriyle olan bağlantılarına karşı dikkatli olmak zorunda. Ayrıca, anlaşmanın İsrail ve Körfez ülkeleri üzerinde yaratacağı rahatsızlık, bölgedeki ittifakları yeniden şekillendirebilir. Türkiye'nin bu süreçte denge politikasını koruması, hem ekonomik kazançları hem de güvenlik endişelerini yönetebilmesi açısından kritik önem taşıyor.
