Mozambik'in kuzeyindeki Cabo Delgado eyaletinde cinsel şiddet salgını, kadınları ve kız çocuklarını isyancılarla askerler arasında sıkışmış bir durumda bırakarak tırmanıyor. Neredeyse on yıl süren çatışmaların ardından, doğal gaz, değerli taşlar ve lityum açısından zengin olan bölge, Müslüman militanlar ile hükümet güçleri arasındaki çatışmaların yanı sıra devlet karşıtı milislerin de karıştığı şiddet olaylarıyla harap durumda. İnsan hakları gruplarının raporlarına göre, özellikle kırsal bölgelerde tecavüz, zorla evlilik ve cinsel kölelik yaygınlaştı. Kadınlar, evlerini terk etmek zorunda kaldığında veya güvenli bölgelere kaçmaya çalışırken daha da savunmasız hale geliyor. Birleşmiş Milletler ve sivil toplum kuruluşları, mağdurlara yeterli tıbbi ve psikolojik destek sağlayamıyor; sağlık tesisleri ya yıkılmış ya da aşırı yüklenmiş durumda.
Çatışmanın Arka Planı ve Cinsel Şiddetin Boyutları
Cabo Delgado, 2017 yılında başlayan ve zamanla bölgesel bir krize dönüşen bir isyanla sarsılıyor. Ansar al-Sunna olarak bilinen ve 2019'da IŞİD'e bağlılığını ilan eden bir grup, köylere saldırarak sivilleri katlediyor ve kadınları kaçırıyor. Hükümet, askeri operasyonlarla militanları püskürtmeye çalışırken, Ruanda ve Güney Afrika Kalkınma Topluluğu (SADC) güçleri de 2021'den itibaren bölgeye konuşlandı. Ancak çatışmalar, kadınları çifte bir tehditle karşı karşıya bırakıyor: Hem militanların hem de ordu mensuplarının cinsel şiddetine maruz kalıyorlar. İnsan Hakları İzleme Örgütü'nün 2023 tarihli bir raporuna göre, hükümet askerleri ve militanlar, kontrol noktalarında ve kamplarda kadınlara tecavüz ediyor, hatta bazı vakalarda fidye için kaçırıyor. Bölgedeki sağlık merkezleri, tecavüz mağdurlarının sayısının üç kat arttığını bildiriyor, ancak resmi veriler eksik; çünkü birçok kadın utanç veya misilleme korkusuyla şikayette bulunamıyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut: Enerji Kaynakları ve İnsani Kriz
Cabo Delgado, dünyanın en büyük doğal gaz rezervlerinden bazılarına ev sahipliği yapıyor. TotalEnergies ve ExxonMobil gibi büyük enerji şirketleri, bölgedeki yatırımlarını güvenlik gerekçesiyle durdurdu. Bu durum, Mozambik ekonomisi için büyük bir darbe anlamına geliyor. Öte yandan, çatışmalar yüzünden 800 binden fazla kişi yerinden edildi. Kadınlar ve kız çocukları, kalabalık kamplarda güvenlikten yoksun bir şekilde yaşıyor; tuvalet ve aydınlatma eksikliği, şiddet riskini artırıyor. Yardım kuruluşları, cinsel şiddetle mücadele için acil fon talep ediyor, ancak küresel ilgi, Ukrayna ve Gazze gibi diğer krizler nedeniyle azalmış durumda. Mozambik hükümeti, uluslararası toplumdan daha fazla destek isterken, militanların yerel halk arasında hâlâ destek bulabildiği biliniyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, Mozambik'te başta savunma ve enerji olmak üzere artan bir ekonomik varlığa sahip. Ancak Cabo Delgado'daki istikrarsızlık, Türk şirketlerinin potansiyel yatırımlarını ve ticari ilişkilerini olumsuz etkileyebilir. Ayrıca, Türkiye'nin Afrika Boynuzu'ndaki askeri ve diplomatik angajmanı göz önüne alındığında, Mozambik'teki insani kriz bölgesel güvenlik riskleri yaratıyor. Türkiye, uluslararası yardım çabalarına katkı sağlayarak veya ikili iş birliği anlaşmaları yoluyla istikrarın sağlanmasına dolaylı olarak destek olabilir. Cinsel şiddetin yaygınlaşması, kadın hakları ve insani yardım konularında Türkiye'nin uluslararası platformlardaki pozisyonunu da etkileyebilir.
