İran'ın yeni dini lideri Mojtaba Khamenei, uzun yıllar kamuoyunun dikkatinden uzak, perde arkasında yürüttüğü siyasi kariyerinin ardından ülkenin en güçlü makamına yükseldi. Babası Ali Khamenei'nin 35 yıllık iktidarının ardından koltuğu devralan Mojtaba, İslam Cumhuriyeti'nin kuruluşundan bu yana babasının kişiliğiyle özdeşleşen bu rolü üstlenmenin zorluklarıyla karşı karşıya. 55 yaşındaki yeni lider, daha önce hiçbir resmi devlet görevinde bulunmamasına rağmen, ülkenin en kritik kararlarında gizli bir aktör olarak biliniyordu. Uzmanlar, Mojtaba'nın selefi gibi sert bir muhafazakar çizgi izlemesinin beklendiğini, ancak babasının karizmatik otoritesini kuramama riski taşıdığını belirtiyor.
Gelişmenin arka planı
Mojtaba Khamenei, 1969 yılında Meşhed'de doğdu. Babası Ali Khamenei'nin 1981'de cumhurbaşkanı, 1989'da ise dini lider olmasıyla birlikte siyasetin içinde büyüdü. Kum'daki dini eğitiminin ardından hızla yükselen Mojtaba, 1990'lardan itibaren babasının en yakın danışmanı olarak anılmaya başlandı. Özellikle 2009'daki Yeşil Hareket protestoları sırasında sert güvenlik önlemlerinin arkasındaki isim olduğu iddia edildi. İran'ın nükleer programı, Ortadoğu'daki vekil güçlerle ilişkiler ve iç siyasi dengeler gibi kritik konularda babasının sağ kolu olarak çalıştı.
Resmi olmayan biyografisine göre Mojtaba, İran Devrim Muhafızları ile yakın ilişkiler kurdu ve ülkenin savunma politikalarının şekillenmesinde etkili oldu. Ayrıca dini vakıflar ve medya kuruluşları üzerinde de önemli bir nüfuz sahibi oldu. Babasının sağlık sorunları nedeniyle 2020'lerden itibaren fiilen yönetimde söz sahibi olduğu konuşuluyordu.
Bölgesel ve küresel boyut
Mojtaba Khamenei'nin liderliği, İran'ın bölgesel politikalarında köklü bir değişiklik beklentisi yaratmıyor. Uzmanlar, yeni liderin babasının izlediği ABD ve İsrail karşıtı çizgiyi sürdüreceğini, ancak uluslararası yaptırımların ağırlaştırdığı ekonomik krizle başa çıkmak için pragmatik adımlar atabileceğini öngörüyor. İran'ın Yemen'deki Husiler, Lübnan'daki Hizbullah ve Suriye'deki rejim gibi vekil güçlerle ilişkileri muhtemelen devam edecek. Nükleer müzakereler konusunda ise Mojtaba'nın daha katı bir tutum takınması, Batı ile gerilimi tırmandırabilir.
Suudi Arabistan ile son yıllarda başlayan yumuşama süreci, Mojtaba döneminde test edilecek. Bölgesel rekabetin yanı sıra, İran'da devam eden protestolar ve kadın hakları mücadelesi gibi iç dinamikler de yeni liderin meşruiyetini sorgulatabilir. Mojtaba'nın babasının aksine halk arasında popüler bir figür olmaması, rejimin gelecekteki istikrarı açısından risk oluşturuyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Mojtaba Khamenei'nin dini lider olması, Türkiye-İran ilişkilerinde kısa vadede büyük bir değişiklik yaratması beklenmiyor. İki ülke arasındaki enerji işbirliği, Suriye ve Irak'taki gelişmeler, Kafkaslar'daki dengeler gibi konular ortak çıkar alanları oluşturuyor. Ancak İran'ın Filistin meselesindeki radikal tutumu, PKK/PYD ile ilişkileri ve nükleer programı Türkiye için potansiyel tehdit unsurları olarak duruyor. Yeni liderin Batı karşıtı söyleminin sertleşmesi, Türkiye'nin ABD ve Avrupa ile hassas dengesini etkileyebilir. Ayrıca Türkiye'nin Doğu Akdeniz'deki enerji politikaları ve Azerbaycan'la askeri işbirliği, Tahran'ın tepkisine yol açabilecek sıcak başlıklardır.
