İsviçreli tiyatro yönetmeni Milo Rau, yıllardır gerçek mahkeme süreçlerini sahneye taşıyarak, adalet arayışını performansa dönüştüren bir sanatçı olarak tanınıyordu. Pussy Riot üyelerinin yargılandığı davadan, Kongo'daki madencilik şirketlerine karşı açılan hukuk mücadelelerine, Fransa'da Gisèle Pelicot'a yönelik cinsel istismar davasına kadar pek çok olayı tiyatro sahnesinde yeniden kurguladı. Ancak şimdi, Rau'nun kendi etik sorgulaması sahneleniyor: Palantir'in kurucusu milyarder Peter Thiel'i Viyana'daki bir gösteriye davet etmesi, sanatçının dürüstlüğü ve yöntemi hakkında ciddi tartışmalara yol açtı.
Rau'nun yöntemi: Gerçek mahkemeler, sahnede adalet
Milo Rau, 2010'lardan bu yana "belgesel tiyatro" olarak adlandırılan bir yaklaşım benimsedi. Eserlerinde gerçek yargılama süreçlerini, tanıklıkları ve hukuki belgeleri kullanarak izleyiciyi bir mahkeme salonunda hissettiriyor. En çarpıcı çalışması, Rus muhalif feminist punk grubu Pussy Riot'un 2012'deki davasını canlandırdığı oyundu. Ardından Kongo Demokratik Cumhuriyeti'nde faaliyet gösteren madencilik şirketlerine karşı açılan davaları sahneye taşıdı. Geçtiğimiz yıl ise Fransa'da büyük yankı uyandıran Gisèle Pelicot davasını tiyatroya uyarladı. Pelicot, eşi ve 50'den fazla erkeğin kendisine yönelik sistematik cinsel istismarını ifşa ederek bir sembol haline gelmişti. Rau, bu süreçlerde duruşmaları birebir kopyalamak yerine, adalet arayışının felsefi ve politik boyutlarını sorguladı.
Ancak Rau'nun seçtiği konular sıklıkla tartışma yarattı. Bazı eleştirmenler, mağdurların acısını estetize ettiğini iddia ederken, hukukçular gerçek mahkeme süreçlerinin tiyatroya indirgenmesinin tehlikeli bir emsal oluşturduğunu söylüyordu. Rau bu eleştirilere, "Tiyatro gerçekliğin ikamesi değil, onun sorgulanmasıdır" yanıtını veriyordu. Şimdi ise sorgulanan şey, Rau'nun kendi etik duruşudur.
Peter Thiel daveti: Sanat mı, oportünizm mi?
Rau, Viyana'daki son gösterisi için Palantir Technologies'in kurucu ortağı ve milyarder girişimci Peter Thiel'i sahneye davet etti. Thiel, teknoloji dünyasının en tartışmalı figürlerinden biri. Kendisi, ABD'de aşırı sağcı gruplara sağladığı fonlarla, LGBT+ karşıtı söylemleriyle ve Kişisel Bilgi Koruma yasalarını ihlal ettiği iddia edilen Palantir'in istihbarat yazılımlarıyla tanınıyor. Rau, Thiel'i "çağımızın en önemli düşünürlerinden biri" diyerek davet etti. Ancak bu karar, Viyana'da büyük bir krize yol açtı: 20'den fazla sivil toplum örgütü ve sanatçı, Rau'yu protesto etti. Avusturya Kültür Bakanlığı da etkinliğe verdiği desteği geri çekmekle tehdit etti. Rau, eleştirilere "Sanat, farklı görüşlerin bir araya geldiği bir alandır" sözleriyle yanıt verdi, ancak Thiel'in konuşmasını iptal etmek zorunda kaldı.
Bu olay, Rau'nun yönteminin kendi kendini yiyip yemediği sorusunu gündeme getirdi. On yıldır adaletsizliğe karşı duran bir sanatçı olarak anılan Rau, şimdi bir teknoloji patronunu sahneye çıkararak, adalet arayışını bir tür entelektüel utanmazlıkla mı yürütüyor? Eleştirmenlere göre Rau, vicdani bir duruş sergilemek yerine, tartışma yaratarak reklam peşinde. Rau ise kendini savunuyor: "Thiel'i sahneye çıkarmam, onunla aynı fikirde olduğum anlamına gelmez. Amacım, izleyiciyi bu çelişkilerle yüzleştirmek." Ancak bu savunma, özellikle Rau'nun daha önce Pussy Riot gibi otoriter rejimlerin mağdurlarını destekleme misyonuyla çelişiyor.
Küresel boyut: Sanat, etik ve teknoloji patronları
Milo Rau vakası, sanat dünyasında son yıllarda büyüyen bir tartışmanın yeni bir örneği: Sanatçılar tartışmalı figürlere (Silikon Vadisi milyarderleri, savaş suçlusu devlet başkanları) platform sağlamalı mı? Bir yanda, sanatın her türlü görüşe açık olması gerektiğini savunan liberter yaklaşım; diğer yanda, sanatın ezilenlerin sesi olma sorumluluğunu taşıdığını savunan etik duruş. Palantir'in yazılımlarının dünya çapında gözetleme ve sınır kontrolünde kullanıldığı düşünülürse, Rau'nun Thiel'i sahneye daveti, sadece bir sanat olayı değil, aynı zamanda siyasi bir pozisyon alma meselesi. Avusturya'daki kriz, bu ikilemin ne kadar derin olduğunu gösteriyor. Avrupa genelinde kültür merkezleri, benzer tartışmalarla karşı karşıya: Örneğin, Documenta sergisi yıllardır İsrail-Filistin meselesi üzerinden benzer bir kriz yaşıyor. Rau'nun durumu, bu tartışmayı daha da görünür kıldı.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Tartışma doğrudan Türkiye ile ilgili olmasa da, birkaç açıdan önem taşıyor. Birincisi, Türkiye'de de benzer belgesel tiyatro örnekleri var (örneğin Gezi Parkı davalarını sahneye taşıyan oyunlar) ve bu tür yapımlar sansürle karşılaşabiliyor. İkincisi, Palantir'in yazılımlarının Türkiye'de de kullanıldığı iddiaları var; bu nedenle Thiel'in teknoloji etiği tartışması Türkiye'yi de ilgilendiriyor. Son olarak, Rau'nun sansüre karşı duruşu, Türkiye'deki bağımsız sanatçılar için bir örnek teşkil edebilir. Ancak Rau'nun ikiyüzlülükle suçlanması, sanatın politik tarafsızlığı mitine de bir uyarı niteliği taşıyor: Hiçbir sanatçı etik seçimler yapmaktan muaf değil.
