Sosyal medya devi Meta'ya karşı, aralarında doğum izni veya tıbbi nedenlerle ayrılan çalışanların bulunduğu 26 kişilik bir grup, şirketin yapay zeka destekli işten çıkarma sistemlerinin kendilerini adaletsiz şekilde hedef aldığı iddiasıyla toplu dava açtı. Davacılar, Meta'nın 2022 ve 2023 yıllarında gerçekleştirdiği toplu işten çıkarmalarda, yapay zeka algoritmalarının ailevi veya tıbbi izin kullanan çalışanları orantısız biçimde hedef aldığını öne sürüyor. Dava dilekçesinde, şirketin insan kaynakları politikalarında kullandığı yapay zeka sisteminin, izinli çalışanları 'düşük performans' kategorisine sokarak işten çıkarılmalarına neden olduğu belirtiliyor. Olay, teknoloji sektöründe yapay zekanın işgücü yönetimindeki rolüne ilişkin ciddi soruları gündeme getirirken, Meta'nın bu iddiaları reddettiği ve savunmasını hazırladığı bildirildi.
Gelişmenin Arka Planı: Meta'nın Toplu İşten Çıkarmaları ve Yapay Zeka Kullanımı
Meta, 2022 sonunda 11 bin, 2023'te ise 10 bin çalışanını işten çıkararak tarihinin en büyük personel azaltımına gitmişti. Şirket CEO'su Mark Zuckerberg, bu kararın 'verimlilik yılı' stratejisi kapsamında alındığını açıklamıştı. Ancak davacılar, işten çıkarma sürecinde kullanılan yapay zeka algoritmasının, özellikle doğum izni, babalık izni veya uzun süreli sağlık raporu alan çalışanları sistematik olarak 'gereksiz' veya 'düşük katkılı' olarak etiketlediğini iddia ediyor. Dava dilekçesinde, algoritmanın izin süresince çalışmadığı için 'üretkenlik skoru' düşük olan bu kişileri diğerlerine kıyasla daha yüksek oranda listede üst sıralara yerleştirdiği ifade ediliyor. Davacı avukatları, bu durumun doğum izni gibi yasal bir hakkı kullanan kadın çalışanlara karşı ayrımcılık oluşturduğunu ve ABD federal yasalarının yanı sıra California eyalet yasalarını da ihlal ettiğini savunuyor. Meta'nın ise yapay zeka sisteminin tarafsız olduğunu ve sadece objektif verilere dayandığını iddia ettiği ancak sistemin nasıl çalıştığına dair detaylı bir açıklama yapmadığı belirtiliyor.
Davaya konu olan yapay zeka sistemi, çalışanların e-posta trafiği, toplantı katılımı ve proje teslim süreleri gibi metrikleri analiz ederek bir 'performans puanı' oluşturuyor. Ancak eleştirmenler, bu tür sistemlerin izin, hastalık veya diğer geçici devamsızlık durumlarını hesaba katmadığını ve çalışanları adil olmayan şekilde cezalandırdığını belirtiyor. Özellikle doğum izni alan kadın çalışanlar, işe döndüklerinde izin dönemine ait olumsuz verilerle karşılaştıklarını ve kariyerlerinin olumsuz etkilendiğini ifade ediyor. Bu dava, teknoloji şirketlerinin insan kaynakları süreçlerinde yapay zeka kullanımına yönelik ilk büyük hukuki mücadelelerden biri olarak öne çıkıyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut: Yapay Zeka ve Çalışan Hakları Tartışmaları
Meta davası, yalnızca bir şirket içi anlaşmazlıktan çok daha fazlasını temsil ediyor. Silikon Vadisi'nde ve küresel teknoloji sektöründe, yapay zeka destekli karar alma sistemlerinin işe alım, terfi ve işten çıkarmalarda kullanımı giderek yaygınlaşıyor. Ancak bu sistemlerin şeffaflığı, hesap verebilirliği ve potansiyel ayrımcılığı konusunda ciddi endişeler bulunuyor. Avrupa Birliği'nin Yapay Zeka Yasası gibi düzenlemeler, yüksek riskli yapay zeka sistemlerinin denetlenmesini öngörse de, ABD'de bu alanda federal düzeyde kapsamlı bir düzenleme henüz bulunmuyor. Meta'nın karşı karşıya olduğu dava, yapay zekanın işgücü piyasasındaki rolünün yasal, etik ve sosyal boyutlarını yeniden tartışmaya açıyor.
Davanın sonucu, diğer büyük teknoloji şirketleri için de emsal teşkil edebilir. Google, Amazon ve Microsoft gibi şirketler de benzer yapay zeka sistemleri kullanıyor. Eğer Meta bu davada suçlu bulunursa, bu durum tüm sektörde insan kaynakları yazılımlarının yeniden gözden geçirilmesine yol açabilir. Özellikle kadın çalışanlar ve ailevi sorumlulukları olan bireyler açısından, yapay zeka sistemlerinin ayrımcılık riski taşıdığı uluslararası kamuoyunda geniş yankı uyandırıyor. Davanın önümüzdeki aylarda devam etmesi ve muhtemelen uzun bir hukuki sürece sahne olması bekleniyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Meta davası, Türk iş dünyası ve hukuk sistemi için de önemli çıkarımlar barındırıyor. Türkiye'de de büyük şirketler ve teknoloji firmaları, insan kaynakları süreçlerinde yapay zeka araçlarını kullanmaya başlamış durumda. Bu dava, yapay zeka algoritmalarının ailevi veya sağlık izni gibi yasal hakları kullanan çalışanlar aleyhine ayrımcılık yapma potansiyelini gözler önüne seriyor. Türkiye'de 4857 sayılı İş Kanunu ve 6701 sayılı İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu Kanunu gibi düzenlemeler ayrımcılığı yasaklasa da, yapay zeka kaynaklı ayrımcılığa karşı spesifik hükümler bulunmuyor. Bu dava, Türk şirketlerinin de yapay zeka sistemlerini şeffaflık, hesap verebilirlik ve adillik ilkelerine uygun şekilde tasarlaması gerektiğini hatırlatıyor. Ayrıca, bu alandaki uluslararası gelişmelerin takip edilmesi ve Türk mevzuatının güncellenmesi ihtiyacını ortaya koyuyor.
