Küresel ticaret sistemi, onlarca yıldır süregelen dengesizliklerin ardından yeni bir döneme girmeye hazırlanıyor. Uzmanlar, bu büyük dengelenmenin kaçınılmaz olduğunu ancak maliyetinin adil bir şekilde dağıtılmaması halinde küresel ekonomik istikrarı tehdit edebileceğini belirtiyor. Peki, bu dengelenme sürecinde hangi ülkeler kazançlı çıkacak, hangileri kaybedecek? Türkiye bu yeni tabloda nasıl bir konum alacak?
Gelişmenin Arka Planı
Küresel ticaretteki mevcut dengesizlikler, büyük ölçüde Çin'in ihracata dayalı büyüme modeli ve ABD'nin kronik cari açığı etrafında şekilleniyor. Çin, yıllarca süren ticaret fazlalarıyla dünyanın en büyük ihracatçısı konumuna yükselirken, ABD de tüketim odaklı ekonomisi nedeniyle sürekli dış açık verdi. Bu durum, küresel ekonomik büyümeyi desteklemekle birlikte, ülkeler arasında ciddi bir kırılganlık yarattı. Özellikle pandemi sonrası yaşanan tedarik zinciri kesintileri ve jeopolitik gerilimler, bu dengesizliklerin sürdürülemez olduğunu bir kez daha gözler önüne serdi.
Yeni dengelenme sürecinin temel dinamikleri arasında, ABD ve Avrupa'nın Çin'e olan bağımlılığını azaltma çabaları, ticaret savaşlarının yol açtığı gümrük tarifeleri ve sanayi politikalarındaki dönüşüm yer alıyor. Özellikle ABD'nin Enflasyonu Azaltma Yasası (IRA) ve AB'nin Karbon Sınırda Düzenleme Mekanizması (CBAM) gibi uygulamalar, küresel ticaretin kurallarını yeniden yazıyor. Bu politikalar, üretimin yeşil enerjiye ve stratejik sektörlere kaydırılmasını teşvik ederek, ticaret akışlarını yeniden şekillendiriyor.
Ancak bu dönüşümün maliyeti de bir o kadar yüksek. Gelişmekte olan ülkeler, özellikle ihracata dayalı ekonomiler, bu yeni düzenlemelere uyum sağlamak zorunda kalacak. Aksi takdirde, küresel ticaretten aldıkları payın azalması ve ekonomik büyümelerinin yavaşlaması riskiyle karşı karşıya kalacaklar. Uzmanlar, bu dengelenmenin adil bir şekilde yönetilmemesi halinde, özellikle Asya ve Afrika'daki gelişmekte olan ülkelerin borç krizleriyle boğuşabileceği uyarısında bulunuyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Küresel dengelenme süreci, bölgesel düzeyde de önemli sonuçlar doğuracak. Asya-Pasifik bölgesi, Çin'in ticari üstünlüğüne alternatif arayışlarla yeni bir rekabet alanı haline gelirken, Avrupa Birliği de enerji ve teknoloji bağımlılığını azaltma çabasında. AB'nin yeni ticaret anlaşmaları ve yeşil mutabakatı, küresel ticaretin kurallarını belirleyen en dinamik unsurlardan biri olarak öne çıkıyor.
Bu süreçte, gelişmekte olan ülkelerin desteğini almak isteyen büyük güçler, yeni iş birlikleri ve yatırımlar da devreye sokuyor. Örneğin, ABD’nin Hindistan-Pasifik Ekonomik Çerçevesi (IPEF) ve Çin'in Kuşak ve Yol Girişimi'nin yeni versiyonları, bu dengelenmenin jeopolitik boyutunu yansıtıyor. Bu girişimler, yalnızca ticari değil aynı zamanda stratejik ittifakların da yeniden kurulmasına zemin hazırlıyor.
Ancak küresel dengelenmenin en kritik testi, gelişmekte olan ülkelerin bu sürece nasıl entegre edileceği olacak. Dünya Bankası ve IMF gibi kuruluşlar, bu ülkelerin finansal kırılganlıklarının artabileceği konusunda uyarıyor. Özellikle küresel faiz oranlarının yükselmesi ve doların güçlenmesi, bu ülkelerin borç yükünü artırarak, ticaret dengelerini daha da bozabilir. Bu nedenle, yeni dengelenme sürecinin başarılı olabilmesi için uluslararası iş birliğinin güçlendirilmesi ve kalkınma finansmanının artırılması gerektiği ifade ediliyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Küresel ticarette yaşanacak büyük dengelenme, Türkiye için hem riskleri hem de fırsatları beraberinde getiriyor. Türkiye, jeopolitik konumu sayesinde enerji ve tedarik zincirlerinde önemli bir geçiş noktası olmaya aday olabilir. Aynı zamanda, Çin’den uzaklaşan Avrupa pazarı için alternatif bir üretim üssü haline gelebilir. Ancak, ihracatının büyük bir kısmını Avrupa Birliği’ne yapması, Türkiye’yi AB’nin yeni ticaret politikalarına karşı hassas kılıyor. Özellikle sınırda karbon düzenlemesi gibi uygulamalar, Türk ihracatçılarının rekabet gücünü etkileyebilir. Dolayısıyla Türkiye’nin, üretim yapısını çeşitlendirmesi ve yeşil dönüşümü hızlandırması gerekiyor. Küresel dengelenme sürecinde Türkiye’nin izleyeceği politikalar, ülkenin orta ve uzun vadede küresel ticaretteki konumunu belirleyecek.
