Dünya genelinde dizel yakıtı arzı kritik seviyelere geriledi ve fiyatlar rekor kırıyor. Rusya'nın Ukrayna'yı işgali sonrası uygulanan yaptırımlar, rafineri kapasitesindeki yetersizlikler ve artan talep, küresel dizel piyasasında mükemmel fırtınaya yol açtı. Peki dünya bu noktaya nasıl geldi ve kim elinde tutuyor?
Krizin arka planı
Dizel, küresel ticaretin belkemiği. Kamyonlar, gemiler, trenler ve ağır makineler dizelle çalışıyor. Ancak pandemi sonrası toparlanma, Rusya'nın enerji ihracatına yönelik yaptırımlar ve Avrupa'nın Rus dizelini terk etme çabası arz-talep dengesini bozdu. Rusya, günlük yaklaşık 1 milyon varil dizel ihraç ediyordu. AB'nin 5 Şubat 2023'te yürürlüğe giren ambargosu sonrası bu petrol ürünleri Asya, Afrika ve Türkiye gibi ülkelere yöneldi. Fakat bu akış, küresel arzı yeniden şekillendirdi.
Öte yandan, Batılı rafineriler pandemi sırasında kapasite kıstı. ABD'de rafineri kullanım oranları yüzde 90'ın üzerinde seyrediyor, ancak yeni rafineri yatırımları çevresel ve ekonomik nedenlerle yapılmıyor. Bu da arzın talebi karşılamasını zorlaştırıyor. Uluslararası Enerji Ajansı'na göre, 2023'te küresel dizel talebi günde 28 milyon varili aşarken, arz aynı hızda artmadı.
Bölgesel ve küresel boyut
Avrupa, dizel ihtiyacının yüzde 40'ını ithal ediyor. Rusya'dan gelen ikmallerin kesilmesiyle AB, ABD, Hindistan ve Orta Doğu'dan dizel alımına yöneldi. Ancak bu, nakliye maliyetlerini artırdı ve fiyatları yükseltti. Asya'da ise Çin'in ekonomik yavaşlaması talebi bir miktar düşürse de, Hindistan ve diğer gelişmekte olan ülkelerde talep güçlü. Petrol İhraç Eden Ülkeler Örgütü (OPEC) ve müttefikleri, ham petrol üretimini kısarken dizel arzı da olumsuz etkilendi.
Kim elinde tutuyor? Rafineri kapasitesi ve ihracat altyapısı olan ülkeler: ABD, Suudi Arabistan, Kuveyt, Hindistan ve Çin. Bu ülkeler dizel ihracatında söz sahibi. Ayrıca, Rusya'nın dizel ihracatı devam etse de, G7 ülkelerinin uyguladığı fiyat tavanı nedeniyle Rus dizeli indirimli satılıyor. Bu da küresel fiyatları dolaylı etkiliyor. Krizin çözümü için rafineri yatırımları ve alternatif enerji kaynaklarına geçiş şart görünüyor. Ancak kısa vadede dizel fiyatlarının yüksek kalması bekleniyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, enerjide dışa bağımlı bir ülke olarak dizel fiyatlarındaki dalgalanmalardan doğrudan etkileniyor. Rusya'dan uygun fiyatlı dizel ithalatı, Türkiye'nin enerji maliyetlerini bir miktar dengelese de, küresel fiyat artışları akaryakıt zamlarını beraberinde getiriyor. Bu durum, enflasyonu ve taşımacılık maliyetlerini yükselterek ekonomiyi olumsuz etkiliyor. Ayrıca, Türkiye'nin jeopolitik konumu, enerji koridorlarında kilit rol oynamasını sağlıyor; ancak arz güvenliği riskleri, dış politikada dengeli ilişkiler kurmayı zorunlu kılıyor. Uzun vadede, yenilenebilir enerjiye yatırım ve rafineri kapasitesinin artırılması Türkiye için stratejik önem taşıyor.
