Gana kıyılarında nesli kritik düzeyde tehlike altında olan gitar balıklarını (guitarfish) korumak için sıra dışı bir çözüm hayata geçiriliyor. Deniz biyoloğu Issah Seidu, balıkçı topluluklarının geçim kaynaklarını kaybetmeden bu antik türü kurtarmak için onları dev salyangoz yetiştiriciliğine yönlendiriyor. Seidu'nun projesi, hem yerel ekonomiye katkı sağlıyor hem de okyanus ekosisteminin dengesini korumayı hedefliyor.
Gitar balığı neden önemli?
Gitar balıkları, vatoz ve köpekbalığı arasında bir geçiş formu olarak kabul edilen, 200 milyon yıldır varlığını sürdüren ilginç bir türdür. Sırtı köpekbalığına, alt kısmı ise vatoza benzeyen bu canlılar, özellikle Batı Afrika kıyılarında aşırı avlanma tehdidi altında. Uluslararası Doğa Koruma Birliği (IUCN), gitar balıklarını 'kritik tehlike altında' kategorisinde değerlendiriyor. Gana'da ise durum daha vahim: Geleneksel balıkçılık yöntemleriyle avlanan gitar balıklarının popülasyonu son 30 yılda yüzde 80'den fazla azaldı.
Seidu, balıkçıların gitar balıklarını hedef almadığını, asıl sorunun ağlara yanlışlıkla takılmaları olduğunu belirtiyor. "Balıkçılar geçinmek için avlanıyor; onları suçlamak yerine alternatif gelir kaynakları sunmalıyız" diyen Seidu, çözüm olarak deniz salyangozu çiftliklerini öneriyor. Dev Afrika salyangozu (Achatina fulica) olarak bilinen bu tür, hem protein açısından zengin hem de uluslararası pazarda yüksek talep görüyor.
Proje nasıl işliyor?
Seidu'nun liderliğindeki ekip, Gana'nın Volta Bölgesi'nde pilot bir salyangoz çiftliği kurdu. Balıkçılara ücretsiz eğitim verilerek salyangoz yetiştiriciliği öğretiliyor. İlk sonuçlar umut verici: Çiftlikte yetiştirilen salyangozlar, 6 ayda pazar büyüklüğüne ulaşırken, balıkçıların geliri yüzde 30 arttı. Ayrıca, salyangozların bakımı balıkçılığa göre çok daha az zaman alıyor, bu da avlanma baskısını azaltıyor.
Proje kapsamında 50'den fazla balıkçı ailesi salyangoz yetiştiriciliğine geçti. Seidu, hedeflerinin önümüzdeki 5 yılda bin aileye ulaşmak olduğunu söylüyor. "Salyangoz yetiştiriciliği, balıkçılığa kıyasla daha sürdürülebilir ve karlı. Üstelik deniz ekosistemine zarar vermiyor" diyen Seidu, bu modelin diğer Batı Afrika ülkelerine de yayılabileceğini vurguluyor.
Küresel boyut ve zorluklar
Gitar balıklarının korunması, sadece Gana için değil, tüm dünya için kritik öneme sahip. Bu tür, okyanus tabanındaki küçük canlıları kontrol ederek ekosistemin dengesini sağlıyor. Uzmanlar, gitar balıklarının yok olmasının, besin zincirinde büyük kırılmalara yol açacağı uyarısında bulunuyor. Ancak koruma çabaları, balıkçılıkla geçinen toplulukların direnciyle karşılaşıyor. Seidu'nun projesi, bu ikilemi aşmak için somut bir örnek teşkil ediyor.
Benzer projeler Endonezya ve Filipinler'de de uygulanıyor. Deniz biyologları, salyangoz çiftliklerinin yanı sıra deniz rezervleri oluşturulması ve avlanma kotaları getirilmesi gerektiğini belirtiyor. Gana hükümeti de projeye destek vererek, salyangoz işleme tesisleri için teşvik paketleri hazırlıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye'nin deniz biyolojik çeşitliliği ve balıkçılık sektörü düşünüldüğünde, Gana örneği önemli dersler içeriyor. Özellikle Karadeniz'de vatoz ve köpekbalığı türlerinin korunması için alternatif geçim kaynakları geliştirilebilir. Türkiye'nin salyangoz yetiştiriciliğinde zaten güçlü bir altyapısı var; Ege ve Akdeniz'deki balıkçılara benzer modeller sunulabilir. Ayrıca, Türkiye'nin Afrika kıyılarındaki bu tür koruma projelerine teknik destek vermesi, yumuşak güç politikası açısından faydalı olabilir. Küresel deniz ekosisteminin korunması, Türkiye gibi turizm ve balıkçılığa bağımlı ülkeler için de hayati öneme sahip.
