Küresel finans sisteminde son dönemde görülen rekor düzeydeki kaldıraç kullanımı, yatırımcıları ve düzenleyicileri tedirgin ediyor. Kaldıraçlı borsa yatırım fonları (ETF'ler) buzdağının sadece görünen yüzünü oluştururken, hedge fonlardan para piyasası fonlarına, bankalardan perakende yatırımcılara kadar birçok aktör, artan borçluluk ve spekülatif işlemler nedeniyle potansiyel olarak büyük kayıplarla karşı karşıya. Uzmanlara göre, bu durum 2008 küresel mali krizini anımsatan bir kırılganlık yaratıyor.
Kaldıraç Çılgınlığının Anatomisi
Kaldıraçlı ETF'ler, son yıllarda popülaritesini hızla artıran ve yatırımcılara günlük bazda belirli bir endeksin getirisinin iki veya üç katını vaat eden fonlar. Ancak bu fonların kullanımı, özellikle volatilitenin yüksek olduğu piyasalarda, beklenmedik kayıplara yol açabiliyor. Bunun ötesinde, hedge fonların kaldıraç kullanımı da rekor seviyelere ulaşmış durumda. ABD Merkez Bankası (Fed) verilerine göre, hedge fonların brüt kaldıraç oranı tarihi zirvelere tırmanmış durumda. Bankalar da aynı şekilde, düşük faiz ortamında karlılığı artırmak için daha fazla kaldıraç kullanıyor. Perakende yatırımcılar arasında hisse senedi alımında kaldıraçlı işlemler (margin trading) yaygınlaşırken, para piyasası fonları da likidite sıkışıklığı riskiyle karşı karşıya. Uluslararası Para Fonu (IMF) tarafından yayımlanan Küresel Finansal İstikrar Raporu, kaldıraç kullanımındaki bu artışın sistemik riskleri büyüttüğüne dikkat çekiyor.
Özellikle ABD'de, kaldıraçlı ETF'lerin toplam varlık büyüklüğü 2021'den bu yana neredeyse iki katına çıkarak 100 milyar doları aştı. Bu fonların yapısı gereği, her gün yeniden dengelenmeleri, piyasalardaki dalgalanmaları daha da şiddetlendiriyor. Finansal piyasa analistleri, eğer büyük bir şok yaşanırsa, kaldıraçlı pozisyonların hızla tasfiye edilmesiyle domino etkisi yaratabileceğini belirtiyor. Örneğin, 2020 yılında COVID-19 pandemisinin başlangıcında kaldıraçlı ETF'lerde yaşanan çöküş, kısa sürede tüm piyasayı etkilemişti.
Küresel Ekonomi İçin Tehdit
Kaldıraç kullanımındaki bu artış, merkez bankalarının faiz artırım döngüleriyle de birleşince, küresel ekonomi için ciddi bir tehdit oluşturuyor. Avrupa Merkez Bankası (AMB) ve diğer büyük merkez bankaları, finansal istikrar risklerine karşı uyarılarda bulunuyor. Bank for International Settlements (BIS) verilerine göre, küresel borç seviyesi 2023 yılı sonu itibarıyla 303 trilyon dolara ulaşarak yeni bir rekora imza attı. Bu borcun büyük bir kısmı finansal sektörde yoğunlaşmış durumda. Özellikle gelişmekte olan ülkelerdeki yatırımcılar, düşük faizli para birimleriyle borçlanıp yüksek getirili varlıklara yatırım yaparak carry trade işlemlerini artırıyor. Bu da kırılganlıkları daha da büyütüyor. Uzmanlar, bir kriz anında bu kaldıraçlı pozisyonların hızla tersine dönmesiyle, sistemik bir çöküşün yaşanabileceği konusunda uyarıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, küresel finansal sistemdeki kaldıraç artışından doğrudan etkilenme potansiyeline sahip. Türk bankalarının ve şirketlerinin döviz cinsinden borçluluk oranı yüksek olduğundan, küresel faiz oranlarındaki yükseliş ve risk iştahındaki azalma, Türkiye'ye yönelik sermaye akımlarını olumsuz etkileyebilir. Ayrıca, Türk Lirası'nın dalgalı seyri, kaldıraçlı işlemlerle spekülasyon yapan yabancı yatırımcılar için ek risk oluşturuyor. Türkiye'deki bankaların kaldıraç oranları şu an için yönetilebilir seviyelerde olsa da, küresel bir şok durumunda, özellikle kur ve faiz hassasiyeti yüksek olan sektörlerde ciddi kayıplar yaşanabilir. Bu nedenle, Türk düzenleyicilerin küresel gelişmeleri yakından takip etmesi ve olası risklere karşı önleyici adımlar atması büyük önem taşıyor.
