Japonya Merkez Bankası (BOJ), eski ABD Merkez Bankası (Fed) yetkilisi Kevin Warsh'ın önerdiği sıkılaştırma yöntemini uygulamaya koydu: Faizleri yükseltmek yerine bilançosunu küçültmek. Ancak bu strateji, beklenenin aksine ekonomide durgunluğa ve piyasalarda dalgalanmalara yol açtı. Warsh, 2008 krizi sonrası Fed'de görev yapmış ve bu tür bir sıkılaştırmanın daha yumuşak olabileceğini savunmuştu. Japonya'nın deneyimi, küresel merkez bankalarının pandemi sonrası parasal sıkılaştırma stratejileri için önemli bir vaka çalışması sunuyor.
Gelişmenin Arka Planı
Japonya, on yıllardır süren deflasyonla mücadele için 2013'ten bu yana devasa bir parasal genişleme programı yürütüyordu. BOJ, devlet tahvilleri ve borsa yatırım fonları (ETF) alarak bilançosunu Gayri Safi Yurtiçi Hasılası'nın (GSYH) yüzde 130'undan fazlasına çıkarmıştı. Ancak 2022'de enflasyonun yükselmesiyle BOJ, faizleri artırmak yerine varlık alımlarını azaltma yolunu seçti. Bu, Kevin Warsh'ın 2022'de yazdığı bir makalede önerdiği 'bilanço sıkılaştırması' ile uyumluydu. Warsh, faiz artırımının ekonomiyi çok sert vurabileceğini, bilanço küçültmenin ise daha kademeli bir etki yaratacağını iddia ediyordu.
BOJ, 2023'te tahvil alımlarını yavaşlattı ve 2024'te net alımı durdurdu. Ancak piyasalar bu sinyali faiz artırımı olarak algıladı; Japon devlet tahvili getirileri yükseldi, yen değer kazandı. Bu durum, ihracata dayalı Japon ekonomisini olumsuz etkiledi. 2024'ün üçüncü çeyreğinde ekonomi beklenmedik şekilde daraldı. Ayrıca BOJ'un elindeki tahvillerin piyasa değeri düştüğü için bilançosunda zarar oluştu.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Japonya'nın deneyimi, gelişmiş ekonomiler için uyarı niteliği taşıyor. Fed ve Avrupa Merkez Bankası (ECB) de pandemi sonrası bilançolarını küçültme sürecinde. Fed, 2022'den bu yana faiz artırımlarının yanı sıra bilanço küçültmesi de yapıyor. ECB ise daha temkinli bir yaklaşım izliyor. Japonya örneği, bilanço küçültmenin faiz artırımından daha az maliyetli olmadığını gösteriyor. Ekonomistlere göre, bu yöntem piyasalarda belirsizliği artırabilir ve bankaların kârlılığını olumsuz etkileyebilir. Asya'da ise Çin ve Güney Kore gibi ülkeler, Japonya'nın stratejisini dikkatle izliyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB), son dönemde faiz artırımlarına yönelse de bilanço küçültme seçeneği masada. Japonya'nın deneyimi, Türkiye için önemli dersler içeriyor: Bilanço küçültme, faiz artırımına alternatif değil, tamamlayıcı bir araç olarak görülmeli. TCMB'nin elinde büyük miktarda tahvil bulunuyor ancak piyasa derinliği sınırlı. Japonya'da yaşanan likidite sıkışıklığı ve tahvil getirilerindeki ani yükseliş, benzer bir senaryonun Türkiye'de daha şiddetli olabileceğine işaret ediyor. Ayrıca Türkiye'nin cari açık ve yüksek enflasyon gibi yapısal sorunları, bu tür bir sıkılaştırmayı daha kırılgan hale getiriyor. Küresel piyasalardaki dalgalanmalar da Türk lirası üzerinde baskı yaratabilir.
