ABD Yüksek Mahkemesi Yargıcı Ketanji Brown Jackson, Perşembe günü mahkemedeki meslektaşlarına çağrıda bulunarak acil karar dosyalarının (emergency docket) daha az sıklıkla ele alınmasını istedi. Jackson, bu tür başvuruların mahkeme üzerinde “kurumsal maliyetler” oluşturduğu uyarısında bulundu. Jackson, “Bir taraf neden ABD Yüksek Mahkemesi'ne hızlı geçiş hakkı elde etsin ki, bu kadar çok sayıda başka taraf...” diyerek, acil dosya uygulamasının adil yargılanma ilkesine aykırılık teşkil edebileceğini ima etti.
Acil Dosya Uygulamasının Arka Planı
Yüksek Mahkeme'nin “acil dosya” (shadow docket olarak da bilinir) uygulaması, son yıllarda mahkemenin normal yargı sürecini beklemeden hızlı karar verdiği davaları kapsıyor. Bu dosyalar genellikle idam cezaları, seçim kuralları, göçmenlik politikaları ve pandemi dönemi kısıtlamaları gibi konularda ortaya çıkıyor. Mahkeme, bu başvuruları çoğu zaman kısa gerekçelerle veya hiç gerekçe göstermeden karara bağlıyor. Jackson, bu uygulamanın mahkemenin meşruiyetine zarar verdiğini ve alt mahkemelerin kararlarının sürekli olarak üst mahkeme tarafından ezilmesine yol açtığını savunuyor.
Jackson'ın bu çağrısı, mahkemedeki muhafazakâr çoğunluğun acil kararları sıkça kullanmasına yönelik bir eleştiri olarak yorumlanıyor. Son yıllarda Yüksek Mahkeme, özellikle Trump döneminde ve sonrasında, alt mahkemelerin kararlarını askıya almak için acil dosyayı sıkça kullandı. Örneğin, 2021'de Texas'ın kürtaj yasası, 2022'de Biden yönetiminin öğrenci kredisi affı ve 2023'te de çeşitli göçmenlik politikaları acil dosya üzerinden karara bağlandı. Jackson, bu tür kararların yargı sürecinin şeffaflığını ve öngörülebilirliğini azalttığını belirtiyor.
Kurumsal Maliyetler ve Yargı Bağımsızlığı
Jackson, “kurumsal maliyetler” ifadesiyle, mahkemenin itibarının ve kamuoyundaki güvenin zedelenmesini kastediyor. Acil kararların gerekçesiz olması, mahkemenin siyasi bir aktör gibi algılanmasına yol açıyor. Ayrıca, bu tür kararlar alt mahkemelerin motivasyonunu düşürüyor ve hukuki istikrarı bozuyor. Jackson, meslektaşlarını acil dosyayı yalnızca gerçekten acil ve istisnai durumlarda kullanmaya davet ediyor. Bu çağrı, Yüksek Mahkeme'nin iç işleyişine yönelik nadir bir açıklama olarak dikkat çekiyor.
Yüksek Mahkeme'nin acil dosya uygulaması, özellikle son beş yılda önemli ölçüde arttı. 2017'de acil dosyaya gelen dava sayısı 20 civarındayken, 2020'de bu sayı 60'ı aştı. Jackson, bu artışın mahkemenin normal dava yükünü de olumsuz etkilediğini ve alt mahkemelerin kararlarının sürekli olarak sorgulanmasına neden olduğunu ifade ediyor. Ayrıca, acil kararların çoğunlukla muhafazakâr yargıçların oylarıyla alınması, mahkemenin tarafsızlığına gölge düşürüyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
ABD Yüksek Mahkemesi'nin acil karar uygulaması, sadece ABD iç hukukunu değil, küresel hukuk düzenini de etkiliyor. ABD'nin uluslararası anlaşmalardan kaynaklanan yükümlülükleri, göçmenlik politikaları ve ticari düzenlemeler acil dosya üzerinden şekillenebiliyor. Bu durum, ABD'nin hukuki öngörülebilirliğini azaltarak yabancı yatırımcılar ve müttefikler nezdinde belirsizlik yaratıyor. Özellikle iklim değişikliği, ticaret savaşları ve insan hakları konularında alınan acil kararlar, küresel aktörlerin stratejilerini etkiliyor.
Jackson'ın uyarısı, yargı bağımsızlığı ve hukukun üstünlüğü ilkeleri açısından evrensel bir önem taşıyor. Birçok ülkede yüksek mahkemeler benzer acil karar mekanizmalarına sahip. Ancak ABD'deki uygulama, mahkemenin siyasi yelpazedeki konumu nedeniyle daha fazla tartışma yaratıyor. Jackson'ın çağrısı, diğer ülkelerdeki yüksek mahkemeler için de bir emsal teşkil edebilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
ABD Yüksek Mahkemesi'nin acil karar uygulaması, doğrudan Türkiye'yi ilgilendiren davalarda da karşımıza çıkıyor. Özellikle FETÖ elebaşı Fetullah Gülen'in iadesi, Halkbank davası ve S-400 yaptırımları gibi konularda ABD yargısının hızlı karar alma mekanizmaları Türkiye'nin stratejik çıkarlarını etkileyebiliyor. Jackson'ın uyarısı, ABD yargısının öngörülemezliğine işaret ederek Türkiye'nin hukuki süreçlerde daha temkinli olması gerektiğini gösteriyor. Ayrıca, Türkiye'nin kendi yargı reformu tartışmalarında da acil karar mekanizmalarının şeffaflığı ve gerekçeli olması gerekliliği öne çıkıyor. Bu gelişme, hukukun üstünlüğü ilkesinin küresel ölçekte önemini bir kez daha ortaya koyuyor.
