ABD Başkan Yardımcısı JD Vance, Pazar günü yaptığı açıklamada İran ile müzakerelerde “yeni bir sayfa açma” ihtimaline vurgu yaparken, İsviçre’nin başkenti Bern yakınlarında bir araya gelen taraflar geçen hafta varılan geçici anlaşmanın kalıcı hale getirilmesi için çalışmalara devam ediyor. Ancak ABD Başkanı Donald Trump’ın, İran destekli Hizbullah’a ve Hürmüz Boğazı’nın güvenliğine yönelik yenilenen tehditleri, müzakerelerin gidişatını olumsuz etkiliyor. Trump, sosyal medya hesabından yaptığı açıklamada "İran'ın bölgedeki vekil güçlerine ve Hürmüz Boğazı'ndaki askeri varlığına karşı daha önce görülmemiş bir sertlik uygulayacağız" ifadelerini kullandı. Bu tehditler, İran'ın nükleer programı konusunda Batı ile diplomatik çözüm arayışlarını şimdilik rafa kaldırmış durumda.
Müzakere Masasında Kritik Hafta
Geçtiğimiz hafta Cenevre’de varılan ön anlaşma, İran’ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerinin sınırlandırılması karşılığında bazı yaptırımların hafifletilmesini öngörüyordu. Ancak Trump’ın son tehditleri, özellikle İran’ın ulusal güvenlik çevrelerinde büyük rahatsızlık yarattı. İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Nasır Kenani, Trump’ın sözlerini “diplomasiye ihanet” olarak nitelendirerek, “Müzakere masasına silah gölgesinde oturmayacağız” dedi. Uzmanlara göre, İran’ın nükleer dosyasında derin ayrışmalar yaşanıyor. Bir yanda reformist Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan’ın ekonomik krizi aşmak için Batı ile anlaşma arayışı, diğer yanda ise muhafazakarların askeri caydırıcılığı önceleyen tutumu söz konusu. Bu ikilem, müzakerelerin seyrini belirleyecek en önemli faktörlerden biri.
Öte yandan İsrail’in, işgal altındaki topraklardan çekilme konusundaki isteksizliği de bölgesel gerilimi tırmandırıyor. İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu, İran’ın nükleer kapasitesine yönelik tehditlerin sürmesi halinde askeri seçeneklerin masada olduğunu yinelerken, ABD’nin arabuluculuk çabalarını da zora sokuyor. Trump yönetimi, İsrail’in güvenlik kaygılarını anlayışla karşıladığını belirtse de, kamuoyu önünde bu konuda net bir tavır almaktan kaçınıyor.
Bölgesel Güç Dengeleri ve Hürmüz Boğazı
Hürmüz Boğazı, dünya petrol ticaretinin yaklaşık beşte birine ev sahipliği yapması nedeniyle küresel enerji güvenliği için hayati önem taşıyor. Trump’ın bu boğazın güvenliğine yönelik tehditleri, petrol fiyatlarında dalgalanmaya neden oldu. Brent petrolün varil fiyatı, hafta başında 85 doların üzerine çıkarak son üç ayın en yüksek seviyesini gördü. Uzmanlar, ABD’nin İran’a yönelik askeri tehditlerinin, özellikle Körfez ülkeleri üzerinde baskı yarattığını belirtiyor. Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri, hem ABD ile güvenlik ittifakını sürdürmek hem de İran ile ekonomik ilişkilerini korumak arasında ince bir denge kurmaya çalışıyor.
Hizbullah cephesi ise ayrı bir kriz alanı olarak öne çıkıyor. İran’ın en önemli vekil gücü olan Lübnan Hizbullahı, geçtiğimiz aylarda İsrail ile artan sınır çatışmalarıyla gündemdeydi. Trump’ın son açıklamaları, Hizbullah’a karşı daha geniş çaplı bir askeri operasyon ihtimalini gündeme getirdi. Böyle bir senaryo, Lübnan’ı zaten derin bir ekonomik ve siyasi krizin içindeyken daha da zor durumda bırakabilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, İran ve ABD arasındaki bu gerilimi hem bir fırsat hem de risk olarak değerlendirebilir. Bir yandan İran’a yönelik yaptırımların hafifletilmesi, Türkiye’nin enerji maliyetlerini düşürebilir ve iki ülke arasındaki ticaret hacmini artırabilir. Ancak Trump’ın tehditlerinin tırmandırdığı bölgesel gerilim, Türkiye’nin güney sınırındaki istikrarı tehdit ediyor. Ayrıca Hizbullah’a yönelik olası bir operasyon, Suriye’deki güç dengelerini de etkileyerek Türkiye’nin güvenlik çıkarlarını doğrudan ilgilendirebilir. Ankara, bu süreçte hem NATO müttefiki ABD ile ilişkilerini dengelemek hem de İran ile ticari ve diplomatik bağlarını korumak zorunda kalacak.
