ABD ile İran arasında varılan nükleer anlaşmaya ilişkin Washington'dan gelen açıklamalar İsrail'de siyasi deprem etkisi yarattı. ABD Dışişleri Bakanlığı, anlaşmayı 'tehlikeli ve yanlış' olarak nitelendiren İsrailli sağcı bakanları sert bir dille uyardı. Bu gelişme, İsrail'in İran konusunda derinleşen fay hatlarını ortaya koyarken, bölgesel dengeleri de yeniden şekillendirme potansiyeli taşıyor.
Anlaşmaya İsrail'den gelen tepkiler
İran ile ABD arasında nükleer programın sınırlandırılması karşılığında yaptırımların hafifletilmesini öngören anlaşma, İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu liderliğindeki koalisyon hükümetinde derin görüş ayrılıklarına yol açtı. Özellikle aşırı sağcı bakanlar, anlaşmayı İran'a 'ekonomik ve siyasi meşruiyet kazandıran bir hata' olarak yorumlarken, ABD yönetimi bu eleştirilere anında yanıt verdi. ABD Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü, 'İsrailli ortaklarımızın endişelerini anlıyoruz ancak bu anlaşma bölgesel istikrar için kritik bir adımdır. Anlaşmanın altını oymaya yönelik her türlü girişim kabul edilemez' ifadelerini kullandı.
İsrail'deki siyasi analistlere göre, bu uyarı Biden yönetimiyle Netanyahu hükümeti arasında İran konusunda yaşanan en ciddi gerilimlerden biri. Netanyahu daha önce defalarca İran'ın nükleer silah edinmesini engellemek için askeri seçenek de dahil tüm yolların masada olduğunu söylemişti. Ancak ABD, mevcut anlaşmanın İran'ın nükleer faaliyetlerini izlemeye ve kısıtlamaya devam edeceğini savunuyor. Anlaşma kapsamında İran'ın uranyum zenginleştirme oranı yüzde 3.67 ile sınırlandırılırken, uluslararası denetçilere ülkedeki nükleer tesislere erişim izni veriliyor.
Bölgesel boyut ve uluslararası yankılar
İran-ABD anlaşması sadece İsrail'de değil, Körfez ülkeleri başta olmak üzere tüm bölgede dikkatle izleniyor. Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri, İran'la doğrudan bir çatışma istememekle birlikte, anlaşmanın Tahran yönetimine bölgesel müdahaleleri için daha fazla kaynak sağlayacağı endişesini taşıyor. Öte yandan Avrupa Birliği ve Çin anlaşmayı memnuniyetle karşıladı. Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron, anlaşmanın 'Ortadoğu'da yeni bir güvenlik mimarisinin temeli olabileceğini' söyledi. Rusya ise anlaşmayı desteklemekle birlikte, İran'ın çıkarlarının korunması gerektiğini belirtti.
Anlaşmanın en kritik unsurlarından biri İran'ın balistik füze programına yönelik kısıtlamalar. ABD'nin füze programını da görüşmelere dahil etme çabası İran tarafından reddedilmişti. Bu durum, İsrail ve Suudi Arabistan gibi ülkelerin tedirginliğini artırıyor. İran'ın şu an sahip olduğu 2.000 km menzilli füzeler, İsrail dahil bölgedeki birçok hedefi vurabilecek kapasitede. Uzmanlar, füze programının anlaşma dışında kalmasının bölgesel silahlanma yarışını hızlandırabileceğini belirtiyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
İran-ABD anlaşması, Türkiye'nin hem güvenlik hem de enerji politikaları açısından kritik öneme sahip. Türkiye, İran'la doğrudan sınır komşusu ve iki ülke arasında enerji anlaşmaları bulunuyor. Anlaşmanın yürürlüğe girmesi, İran'a uygulanan yaptırımların hafiflemesi ve Türkiye'nin enerji ticaretinde rahatlaması anlamına gelebilir. Ancak anlaşmanın bölgesel güç dengesi üzerindeki etkileri, özellikle Irak ve Suriye'deki güç mücadelesinde dengeleri değiştirebilir. Türkiye, anlaşmayı prensipte desteklemekle birlikte, İran'ın nükleer programının tamamen barışçıl olduğundan emin olmak isteyecektir. Ayrıca anlaşmanın İsrail ile İran arasındaki gerilimi azaltması, bölgesel istikrara katkı sağlayabilir. Ancak füze programının dışarıda kalması ve İran'ın bölgesel müdahaleleri, Türkiye'nin güvenlik kaygılarını artırabilir. Ankara'nın bu yeni denklemde diplomatik manevra alanını koruması bekleniyor.
