İsrail'de uzun süredir devam eden bir tartışma, ülkenin Arap vatandaşlarının statüsü etrafında dönüyor. Yonatan Touval'in kaleme aldığı analizde, Yahudi siyasi liderlerin ılımlı Arap partileriyle iş birliği yapma yönündeki vaatlerini artık eyleme dönüştürmesi gerektiği vurgulanıyor. İsrail'in kuruluşundan bu yana Arap vatandaşlar, sistematik ayrımcılık ve ikinci sınıf vatandaş muamelesiyle karşı karşıya kaldı. Nüfusun yaklaşık %20'sini oluşturan bu topluluk, siyasi temsil, ekonomik fırsatlar ve kamu hizmetlerine erişimde ciddi eşitsizliklerle mücadele ediyor. Touval, bu durumun sürdürülemez olduğunu ve İsrail demokrasisi için ciddi bir sınav olduğunu belirtiyor.
Arap Vatandaşların Karşılaştığı Yapısal Sorunlar
İsrail'deki Arap vatandaşlar, 1948'den bu yana çeşitli ayrımcı politikaların hedefi oldu. Toprak kamulaştırmaları, eğitimde ayrı müfredat, istihdamda ayrımcılık ve konut politikaları, bu topluluğun ekonomik ve sosyal gelişimini engelledi. Özellikle Negev bölgesinde yaşayan Bedevi vatandaşlar, tanınmayan köylerde temel altyapı hizmetlerinden yoksun bırakılıyor. Arap okullarındaki altyapı eksiklikleri ve öğretmen açığı, eğitim kalitesini düşürüyor. Yükseköğrenimde Arap öğrencilerin oranı düşük seyrediyor. İşgücü piyasasında ise Arap işçiler genellikle düşük ücretli ve vasıfsız işlerde çalışmak zorunda kalıyor. Bu yapısal sorunlar, Arap vatandaşların İsrail toplumuna entegrasyonunu zorlaştırıyor ve onları adeta "misafir" konumunda tutuyor.
Siyasi alanda da Arap partileri sürekli dışlanıyor. 2015 seçimlerinde Arap ortak listesi, mecliste 13 sandalye kazanarak üçüncü büyük parti oldu. Ancak hiçbir koalisyon hükümetine dahil edilmedi. 2020'de ise Arap partileri, Netanyahu karşıtı blokta yer alarak hükümete destek verdi, fakat yine kabineye giremedi. Bu durum, Arap vatandaşların siyasi iradesinin yok sayıldığı algısını güçlendiriyor. Touval, bu dışlamanın sadece Arap toplumunu değil, İsrail demokrasisini de zayıflattığını savunuyor. Zira nüfusun beşte birini temsil eden bir kesimin karar alma süreçlerinden dışlanması, meşruiyet krizine yol açıyor.
Son yıllarda bazı olumlu adımlar atıldı. 2018'de kabul edilen "Ulus Devlet" yasası, Arapça'nın resmi dil statüsünü kaldırarak ve kendi kaderini tayin hakkını yalnızca Yahudilere tanıyarak Arap vatandaşları derinden sarstı. Ancak 2021'de kurulan koalisyon hükümetinde bir Arap partisi (Ra'am) ilk kez yer aldı. Bu, sembolik de olsa önemli bir kırılma noktasıydı. Ne var ki bu deneyim kısa sürdü ve 2022 seçimlerinin ardından aşırı sağ partilerin yer aldığı yeni hükümetle Arap vatandaşlar yeniden dışlandı. Touval, bu tür dalgalanmaların güven inşasını zorlaştırdığını belirtiyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
İsrail'in Arap vatandaşlarına yönelik politikası, sadece iç mesele değil; aynı zamanda bölgesel dinamikleri de etkiliyor. Körfez ülkeleriyle imzalanan İbrahim Anlaşmaları, İsrail'in Arap dünyasıyla ilişkilerini normalleştirme sürecini hızlandırdı. Ancak bu normalleşme, İsrail'in kendi Arap vatandaşlarına yönelik ayrımcı politikalarını sorgulatıyor. Arap ülkeleri, Filistin meselesini ve İsrail'deki Arap azınlığın haklarını yakından takip ediyor. Özellikle Ürdün ve Mısır gibi barış anlaşması imzalayan ülkeler, İsrail'in iç politikalarını eleştirmekten çekinmiyor. Ayrıca Avrupa Birliği ve ABD, İsrail'deki insan hakları ihlallerine yönelik raporlarında Arap vatandaşların durumuna dikkat çekiyor. Uluslararası kamuoyunda İsrail'in demokratik kimliği sorgulanıyor. Touval, İsrail'in bu sorunu çözmediği takdirde uluslararası alanda izolasyonunun artacağı uyarısında bulunuyor.
Öte yandan, İsrail iç siyasetinde Arap partilerinin rolü giderek karmaşıklaşıyor. Bazı Arap siyasetçiler, Filistin davasına odaklanırken; bazıları ise İsrail sistemi içinde eşitlik mücadelesi veriyor. Bu bölünme, Arap toplumunun siyasi temsilini zayıflatıyor. Ancak Touval, ılımlı Arap partileriyle iş birliği yapmanın, İsrail'in hem iç barışı hem de bölgesel itibarı için kritik olduğunu savunuyor. Yahudi siyasi liderlerin, seçim dönemlerinde verdikleri sözleri tutması ve Arap partilerini koalisyonlara dahil etmesi gerekiyor. Aksi halde, Arap vatandaşların "misafir" statüsü kalıcı hale gelecek ve İsrail demokrasisi bundan zarar görecek.
Türkiye Açısından Değerlendirme
İsrail'in Arap vatandaşlarına yönelik politikaları, Türkiye'nin Ortadoğu diplomasisi açısından önemli bir konu. Türkiye, uzun süredir Filistin davasını destekliyor ve İsrail'in iç politikalarında Arap azınlığın haklarını savunuyor. Bu gelişme, Türkiye'nin bölgede insan hakları ve demokrasi söylemini güçlendirebilir. Ayrıca İsrail ile normalleşme sürecinde Türkiye, Arap vatandaşların durumunu gündeme getirerek diplomatik koz olarak kullanabilir. Ekonomik açıdan ise İsrail'deki Arap işgücünün potansiyeli, Türkiye ile ticari ilişkilerde dolaylı etki yaratabilir. Türkiye, bölgesel istikrar için İsrail'in iç barışını önemsemeli. Ancak doğrudan müdahil olmaktan kaçınarak, uluslararası forumlarda konuyu dile getirmeli.
