İran ile Batı arasındaki mevcut gerginlik ve çatışma döngüsü sürdürülemez bir noktaya ulaştı. Diplomatik kaynaklar, askeri çözüm arayışlarının bölgesel istikrarı daha da bozacağını, savaşı sona erdirecek kapsamlı bir diplomatik stratejinin acilen devreye sokulması gerektiğini vurguluyor. İran'ın nükleer programı, bölgesel milis güçleri ve füze kapasitesi, Orta Doğu'da tansiyonu her geçen gün artırıyor. Uluslararası toplum, Tahran'ı masaya döndürecek yeni bir yol haritası üzerinde çalışıyor.
Çıkmazın Arka Planı
İran ile Batı arasındaki anlaşmazlık, 2015 nükleer anlaşmasının (JCPOA) ABD tarafından 2018'de tek taraflı olarak terk edilmesiyle derinleşti. Tahran, anlaşma kapsamındaki taahhütlerini kademeli olarak askıya aldı ve uranyum zenginleştirme oranını %60'ın üzerine çıkardı. Bu durum, İsrail ve Körfez ülkelerinde alarm zillerinin çalmasına neden oldu. Bölgede artan karşılıklı saldırılar, vekalet savaşları ve deniz yollarındaki tacizler, diplomatik çözüm umutlarını zayıflattı. ABD'nin yaptırımlarla İran ekonomisini köşeye sıkıştırma politikası ise Tahran'ın daha agresif bir bölgesel duruş benimsemesine yol açtı. Uzmanlar, mevcut statükonun ne İran'ın nükleer eşiğini aşmasını engellediğini ne de bölgesel istikrarı sağladığını belirtiyor.
Diplomatik çevrelerde, kapsamlı bir anlaşmanın sadece nükleer dosyayı değil, İran'ın balistik füze programını, bölgesel milis gruplara desteğini ve deniz güvenliği konularını da içermesi gerektiği konuşuluyor. Ancak Tahran, savunma kapasitesini sınırlayacak her türlü dayatmayı reddediyor. Bu nedenle, adım adım ilerleyen ve karşılıklı güven artırıcı önlemler içeren bir müzakere süreci öneriliyor. Örneğin, İran'ın uranyum zenginleştirmeyi dondurması karşılığında bazı yaptırımların hafifletilmesi gibi ara adımlar masada. Fakat her iki taraf da ön koşullarda ısrar edince süreç tıkanıyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
İran'la yaşanan çıkmaz, sadece Orta Doğu'yu değil, küresel enerji güvenliğini de doğrudan etkiliyor. Hürmüz Boğazı'ndan geçen petrol sevkiyatı, dünya arzının önemli bir kısmını oluşturuyor. Herhangi bir askeri çatışma, petrol fiyatlarını fırlatabilir ve küresel ekonomiyi resesyona sürükleyebilir. Ayrıca, İran'ın Rusya ve Çin ile geliştirdiği stratejik ortaklıklar, Batı'nın yaptırım rejimini delme potansiyeli taşıyor. Çin, İran petrolünün en büyük alıcısı konumunda ve 25 yıllık kapsamlı işbirliği anlaşmasıyla Tahran'a ekonomik can suyu sağlıyor. Rusya ise İran ile askeri ve teknolojik işbirliğini derinleştiriyor. Bu durum, ABD'nin İran'a yönelik baskı politikasının etkinliğini azaltıyor.
Avrupa Birliği, İran'la diplomatik kanalları açık tutmaya çalışsa da, ABD'nin yaptırımlarına yakalanmamak için İran'la ticaret yapmakta zorlanıyor. INSTEX gibi mekanizmalar etkisiz kaldı. Bu nedenle, Avrupalılar da yeni bir müzakere formatı arayışında. Bölgesel aktörler Suudi Arabistan ve BAE ise son dönemde İran'la ilişkilerini normalleştirme sinyalleri veriyor. Bu, çıkmazın aşılması için bir fırsat olabilir. Ancak İsrail, İran'ın nükleer kapasitesini kabul edilemez görüyor ve askeri seçeneği masada tutuyor.
Uzmanlar, sürdürülebilir bir çözümün ancak bölgesel güvenlik mimarisinin yeniden inşasıyla mümkün olacağını belirtiyor. Bu mimari, tüm bölge ülkelerinin katılımını, karşılıklı güvenlik garantilerini ve ekonomik işbirliğini içermeli. Aksi halde, kısmi anlaşmalar kalıcı barışı getirmeyecek.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, İran ile Batı arasındaki çıkmazdan en çok etkilenen ülkelerden biri. Enerji ithalatında İran'a bağımlılığı, sınır güvenliği, terörle mücadele ve bölgesel ticaret yolları açısından istikrarsızlık doğrudan Türkiye'yi vuruyor. Olası bir askeri çatışma, Türkiye'nin doğu sınırında kaos yaratabilir ve PKK/PYD gibi grupların hareket alanını genişletebilir. Ayrıca, İran'a uygulanan yaptırımlar Türk şirketlerini olumsuz etkiliyor. Türkiye, diplomatik çözüm için aktif rol oynamalı; Tahran ile Batı arasında arabuluculuk yaparak bölgesel istikrarın korunmasına katkı sağlamalı. Bu, aynı zamanda Türkiye'nin stratejik özerkliğini güçlendirir.
