İran’ın üst düzey diplomatı, Amerika Birleşik Devletleri Başkanı Donald Trump’ın yeni yönetimine yönelik sert uyarılarda bulundu. İran’ın baş müzakerecisi ve Dışişleri Bakan Yardımcısı olan Ali Rıza İsmaili, Tahran’ın nükleer programı ve bölgesel faaliyetleri konusunda Washington’un daha ‘temkinli’ bir tutum benimsemesi gerektiğini vurguladı. İsmaili’nin bu açıklaması, Trump’ın son dönemde İran’ın nükleer faaliyetlerine yönelik artan tehditkar söylemlerine bir yanıt olarak geldi. Öte yandan, İran Meclis Başkanı Muhammed Bakır Kalibaf, ülkenin silahlı kuvvetlerinin olası bir ABD saldırısına ‘farklı bir şekilde karşılık vermeye hazır olduğunu’ belirterek, gerilimi bir adım daha yükseltti.
Gerginliğin arka planı: Trump’ın nükleer tehditleri ve İran’ın kırmızı çizgileri
Eski Başkan Trump’ın yeniden Beyaz Saray’a dönmesiyle birlikte, İran’a yönelik ‘maksimum baskı’ politikasının yeniden canlanacağı yönündeki endişeler Tahran’da ciddi bir alarm durumu yarattı. Trump, seçim kampanyası sırasında İran’ın nükleer tesislerini vurma seçeneğini gündeme getirmiş ve Tahran yönetimini ‘diz çöktürme’ sözü vermişti. İranlı yetkililere göre, ABD’nin bu tür tehditleri uluslararası hukuka aykırı ve kabul edilemez. İsmaili, yaptığı açıklamada, ‘ABD’nin bu söylemleri sadece bölgesel istikrarı tehdit etmekle kalmıyor, aynı zamanda nükleer müzakerelerin yeniden başlamasını da imkansız hale getiriyor’ dedi. İran, nükleer programının tamamen barışçıl olduğunda ısrar ederken, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) son raporlarında İran’ın uranyum zenginleştirme seviyesini yüzde 60’ın üzerine çıkardığını ve bunun endişe verici olduğunu belirtmişti.
Meclis Başkanı Kalibaf ise dün yaptığı açıklamada, ‘İran İslam Cumhuriyeti hiçbir saldırgan eylemi cevapsız bırakmayacaktır. Silahlı kuvvetlerimiz, her türlü tehdide karşı farklı ve sert bir yanıt vermeye hazırdır’ ifadelerini kullandı. Kalibaf, İran’ın savunma kapasitesinin bölgesel güçler arasında önemli bir caydırıcılık oluşturduğunu vurgulayarak, ‘ABD, geçmişteki hatalarından ders almalı ve provokasyonlardan kaçınmalıdır’ dedi.
Bölgesel ve küresel boyut: Petrol piyasaları ve Ortadoğu’da yeni bir krize doğru
İran-ABD gerginliği sadece ikili ilişkileri değil, tüm Ortadoğu’yu ve küresel enerji piyasalarını etkileme potansiyeline sahip. İran, Hürmüz Boğazı’nın kontrolü sayesinde dünya petrol arzının yaklaşık yüzde 20’sini geçiren bir noktada yer alıyor. Olası bir askeri çatışma, petrol fiyatlarını hızla yukarı çekebilir ve küresel ekonomide yeni bir enflasyon dalgasına yol açabilir. Bu nedenle, Avrupa Birliği ve Birleşmiş Milletler, tarafları itidale çağırırken, Rusya ve Çin de diplomatik çözümden yana olduklarını belirtiyor.
Bölgedeki İran destekli gruplar, özellikle Lübnan Hizbullah’ı ve Yemen’deki Husiler, ABD ve müttefiklerine karşı eylemlerini artırabilir. İsrail ise İran’ın nükleer programını ‘varoluşsal bir tehdit’ olarak görüyor ve ABD ile koordineli bir askeri müdahaleyi masada tutuyor. Ancak, İran’ın misilleme kapasitesi göz önüne alındığında, ABD’nin doğrudan bir çatışmaya girmekten kaçınması bekleniyor. Uzmanlar, Trump yönetiminin önce ekonomik yaptırımlarla İran’ı zayıflatmaya çalışacağını, ancak Tahran’ın da bu baskıya karşı nükleer faaliyetlerini hızlandırarak yanıt vereceğini öngörüyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
İran ile ABD arasında tırmanan gerilim, Türkiye’yi doğrudan etkileyebilecek bir bölgesel kriz potansiyeli taşıyor. Türkiye, İran ile komşu olup enerji ihtiyacının önemli bir kısmını bu ülkeden karşılıyor. Olası bir yaptırım veya çatışma, doğalgaz ve petrol fiyatlarını artırarak Türkiye ekonomisine ek yük getirebilir. Ayrıca, Irak ve Suriye’deki İran destekli grupların faaliyetleri, Türkiye’nin sınır güvenliğini tehdit edebilir. Ankara, bu süreçte hem ABD hem de İran ile diyaloğunu sürdürerek, bölgesel istikrarın korunmasına katkı sağlamaya çalışacaktır. Türkiye’nin NATO üyeliği ve İran ile olan ekonomik bağları, orta yol bulmayı zorunlu kılıyor.
