İran, ABD ile beş aydır süren ve giderek tırmanan savaşın ortasında, bir iç krizden diğerine savrulmaya devam ediyor. Hükümet, ekonominin ve geçim koşullarının 'en önemli savaş alanı' olduğunu kabul ederken, devlet karşıtı hoşnutsuzluk ve gösteriler başkent Tahran'dan ülkenin dört bir yanına yayılıyor. Uzmanlar, İran yönetiminin dış düşmanlarla mücadelesinin, içerideki toplumsal meşruiyet krizini daha da derinleştirdiğine dikkat çekiyor.
Savaşın Gölgesinde Derinleşen İç Krizler
ABD ile yaşanan askeri gerilim, İran ekonomisini ve toplumsal dokusunu ciddi biçimde sarsıyor. Uluslararası yaptırımların da etkisiyle zaten kırılgan olan İran ekonomisi, savaşın getirdiği ek yüklerle birlikte hızla kötüleşiyor. Enflasyonun yüzde 50'yi aştığı, gıda ve temel ihtiyaç maddelerinin fiyatlarının sürekli arttığı ülkede, halkın alım gücü her geçen gün eriyor. İran merkez bankasının verilerine göre, ulusal para birimi riyal dolar karşısında tarihi rekor düşüş seviyelerinde işlem görüyor.
Ekonomik sıkıntılar, toplumsal huzursuzluğu da beraberinde getiriyor. Son aylarda ülkenin çeşitli şehirlerinde işsizlik, yüksek fiyatlar ve yolsuzluk karşıtı gösteriler düzenleniyor. Lojistan, Huzistan ve Kirman gibi eyaletlerdeki protestolarda güvenlik güçleri ile göstericiler arasında zaman zaman şiddetli çatışmalar yaşanıyor. Gözaltıların ve tutuklamaların sayısında gözle görülür bir artış var. İran İnsan Hakları Örgütü, son beş ayda binden fazla kişinin gözaltına alındığını ve çok sayıda sivilin hayatını kaybettiğini rapor ediyor.
Hükümet yetkilileri ise bu gösterileri 'dış güçlerin kışkırtması' olarak nitelendirerek, güvenlik güçlerinin müdahalesini meşru görüyor. Ancak gözlemciler, hükümetin bu söyleminin toplumsal hoşnutsuzluğun önüne geçemediğini, aksine halkın devlete olan güvenini daha da azalttığını belirtiyor. Birçok İranlının sosyal medya üzerinden örgütlenerek sesini duyurmaya çalışması, rejimin bilgi ve iletişim kontrolünü zorlaştırıyor.
Bölgesel ve Küresel Yansımalar
İran'daki bu iç kriz, yalnızca ülkenin istikrarını tehdit etmiyor; aynı zamanda bölgesel ve küresel güç dengelerini de derinden etkiliyor. ABD ile İran arasındaki gerginlik, Basra Körfezi'ndeki petrol akışını tehdit ederken, küresel enerji fiyatlarında dalgalanmalara yol açıyor. Bu durum, başta Türkiye gibi enerji ithal eden ülkeler olmak üzere dünya ekonomisini olumsuz etkiliyor.
Uzmanlar, İran'ın iç istikrarsızlığının, bölgesel güç olma iddiasını zayıflatabileceğini ve vekil güçler üzerindeki kontrolünü sınırlayabileceğini savunuyor. Özellikle Suriye, Yemen ve Irak'taki İran destekli grupların, artan baskı altında daha bağımsız hareket etme eğilimi gösterebileceği yorumları yapılıyor. Bu durum, bölgedeki mevcut çatışma hatlarını yeniden şekillendirebilir.
ABD'nin ise İran'a yönelik 'maksimum baskı' politikasını sürdürme iradesinin artabileceği, ancak bunun da İran rejimini daha da köşeye sıkıştırarak bölgesel gerilimi artırabileceği belirtiliyor. Rusya ve Çin'in İran ile ilişkilerini güçlendirme arayışında olduğu ve ABD yaptırımlarına rağmen ekonomik iş birliğini derinleştirdiği gözleniyor. Bu gelişmeler, küresel güç mücadelesinde yeni cepheler açıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
İran'daki bu istikrarsızlık, Türkiye için ciddi güvenlik ve ekonomik riskler barındırıyor. Türkiye, İran ile uzun bir kara sınırını paylaşıyor ve iki ülke arasındaki ticaret hacmi yaptırımlara rağmen önemli bir boyutta. İran'ın iç karışıklığı, sınır güvenliğini tehdit edebilir ve düzensiz göç akınlarına yol açabilir. Ayrıca, İran'ın nükleer programı ve bölgesel vekil güçleri, Türkiye'nin güvenlik çevresini doğrudan etkiliyor. Türkiye'nin, İran'daki gelişmeleri yakından izlemesi ve diplomatik girişimlerini sürdürmesi kritik önem taşıyor. Bu süreçte Ankara'nın, Tahran yönetimiyle diyaloğu koruyarak bölgesel istikrarın sağlanmasına katkıda bulunması bekleniyor.
