BBC Farsça Servisi analisti Amir Azimi’ye göre İran, ABD ile yürüttüğü müzakere sürecinin ilk aşamasından birçok uzmanın tahmin ettiğinden daha güçlü bir konumda ayrıldı. Ancak asıl sınav önümüzdeki dönemde, özellikle nükleer program, yaptırımlar ve bölgesel nüfuz gibi kritik başlıklarda yaşanacak.
Gelişmenin arka planı: Tahran’ın eli güçlendi mi?
İran ile ABD arasında 2015’te imzalanan Kapsamlı Ortak Eylem Planı (KOEP), 2018’de Trump yönetiminin tek taraflı olarak anlaşmadan çekilmesiyle rafa kalkmıştı. Biden yönetiminin göreve gelmesiyle müzakereler yeniden başladı ancak İran, uranyum zenginleştirme faaliyetlerini sürdürerek ve uluslararası denetimleri kısıtlayarak elini güçlendirdi.
Azimi’ye göre İran, müzakere masasına elinde daha fazla kozla oturdu. Bir yandan yüzde 60’a yakın uranyum zenginleştirme kapasitesine ulaşırken, diğer yandan bölgedeki vekil güçleri aracılığıyla ABD ve müttefiklerine karşı caydırıcılık sağladı. Bu durum, Tahran’ın ABD’den daha fazla taviz koparmasını mümkün kıldı.
Ancak anlaşma sürecinin ikinci aşaması, İran için çok daha karmaşık. Batılı ülkeler, İran’ın balistik füze programı ve bölgesel faaliyetlerini de masaya yatırmak istiyor. Tahran ise bu taleplerin ‘kırmızı çizgi’ olduğunu vurguluyor.
Bölgesel ve küresel boyut: Ortadoğu’da yeni denklem
İran’ın ABD ile anlaşmadan güçlenerek çıkması, Körfez ülkeleri ve İsrail başta olmak üzere bölgesel aktörleri endişelendiriyor. Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri, İran’ın nükleer programının sivil amaçlı olduğu yönündeki iddialarına şüpheyle yaklaşıyor. İsrail ise anlaşma olsa bile İran’ın nükleer silah kapasitesine ulaşmasını engellemek için ‘önleyici saldırı’ seçeneğini masada tutuyor.
Öte yandan Rusya ve Çin, İran’ın pozisyonuna destek veriyor. Moskova, ABD’nin İran’a yönelik yaptırımlarının kaldırılmasını savunurken, Pekin enerji anlaşmalarıyla Tahran’ı ekonomik olarak destekliyor. Bu durum, Batı ile Doğu arasındaki jeopolitik rekabeti derinleştiriyor.
Azimi, İran’ın en büyük zorluğunun ekonomik olacağını belirtiyor. Yaptırımların kalkmaması halinde enflasyon ve işsizlikle mücadele eden Ruhani hükümetinin toplumsal tepkiyle karşılaşması muhtemel. Ancak anlaşma sağlanırsa, İran’ın enerji ihracatı artacak ve bölgesel nüfuzu daha da pekişecek.
Türkiye Açısından Değerlendirme
İran’ın ABD ile anlaşma sürecinden güçlenerek çıkması, Türkiye için hem fırsat hem risk barındırıyor. Güçlü bir İran, Türkiye’nin enerji ithalatında alternatif bir kaynak olabilir; özellikle doğal gaz ve petrol ticaretinde iki ülke arasındaki iş birliğini artırabilir. Ancak İran’ın nükleer programı konusunda Batı ile yaşanacak bir kriz, Türkiye’yi jeopolitik olarak zor durumda bırakabilir. Ayrıca İran’ın bölgesel nüfuzunun artması, Suriye, Irak ve Kafkasya’da Türkiye’nin çıkarlarıyla çatışma potansiyeli taşıyor. Türkiye, bu dengede hem Batı ittifakını hem de komşuluk ilişkilerini gözetmek zorunda.
