Cumartesi günü İran, ABD ile varılan ateşkes konusunda "sözünü tuttuğunu" açıkladı. Bu açıklama, ABD Başkanı Donald Trump'ın ateşkesin sona erdiğini ancak İran İslam Cumhuriyeti ile yeni müzakerelere başlamayı kabul ettiğini duyurmasının hemen ardından geldi. Trump, Cuma günü yaptığı açıklamada İran ile yeniden müzakere masasına oturmayı kabul ettiğini belirtmişti. İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Behrus Musevi, yaptığı yazılı açıklamada, "Biz anlaşmaya sadık kaldık. ABD ise ateşkesi ihlal ederek taahhütlerini yerine getirmedi" ifadelerine yer verdi. Bu gelişme, iki ülke arasında haftalardır süren gerilimin ardından yeni bir diplomasi penceresi açıldığı yönünde yorumlanıyor.
Gelişmenin Arka Planı
ABD ile İran arasındaki ateşkes, iki ülke arasında yılbaşında yaşanan askeri gerginliğin ardından sağlanmıştı. ABD'nin Bağdat'taki İran destekli milislere yönelik hava saldırıları ve ardından İran'ın ABD üslerine yönelik misilleme saldırıları, tüm dünyada bölgesel bir savaş korkusunu tetiklemişti. Ateşkes sayesinde tansiyon bir miktar düşmüş, ancak iki taraf da uzun süreli bir barışa yanaşmamıştı.
Trump yönetimi, İran'ın nükleer programı ve bölgesel faaliyetleri konusunda maksimum baskı politikasını sürdürürken, İran ise ekonomik yaptırımların hafifletilmesi karşılığında nükleer müzakerelere geri dönüş sinyali vermişti. Trump'ın ateşkesin bittiğini söylemesi, aslında ABD'nin İran'a yönelik yeni bir eylem planına işaret ediyor olabilir. Ancak Trump'ın aynı anda müzakerelere açık kapı bırakması, hem askeri hem diplomatik seçenekleri masada tuttuğunu gösteriyor.
İranlı yetkililer, Trump'ın tutarsız tutumunu eleştirirken, aynı zamanda diyalog kanallarını açık tutmaya özen gösteriyor. Tahran yönetimi, uluslararası toplum nezdinde savaşın karşısında olduğunu ve barışçıl çözümden yana olduğunu vurguluyor. Öte yandan, İran Devrim Muhafızları'nın sert kanadı, ABD ile herhangi bir müzakereye şiddetle karşı çıkıyor. İç siyasette denge gözetmek zorunda olan İran Cumhurbaşkanı Hasan Ruhani ise daha ılımlı bir çizgi izlemeye çalışıyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
ABD-İran gerginliği, özellikle Orta Doğu'daki dengeleri doğrudan etkiliyor. Irak, Suriye, Yemen ve Lübnan'daki vekil güçler, bu çekişmenin birer parçası haline gelmiş durumda. Ateşkesin sona ermesi halinde, özellikle Irak'ta Şii milislerin ABD hedeflerine yönelik saldırılarını artırması beklenebilir. Bu da bölgesel bir istikrarsızlık dalgasına yol açabilir.
Küresel ölçekte ise, İran ile ABD arasındaki gerginlik petrol fiyatlarını yukarı çekiyor. İran'ın Hürmüz Boğazı'nı tehdit etmesi, dünya enerji arzını riske atıyor. Trump'ın müzakerelere sıcak bakması, piyasalarda bir nebze rahatlama yaratsa da, belirsizlikler devam ediyor. Avrupa Birliği, iki tarafı da sağduyuya davet ederken, Rusya ve Çin ise ABD'nin İran'a yönelik politikasını eleştiriyor.
Uzmanlar, Trump'ın İran konusunda izlediği politikayı bir "maksimum baskı ve müzakere" döngüsü olarak tanımlıyor. Başkan, bir yandan sert söylemlerle İran'ı masaya oturtmaya çalışırken, diğer yandan da müzakerelere hazır olduğu mesajını veriyor. Ancak bu strateji, İran yönetimi nezdinde güven sorununa yol açıyor. Tahran, ABD'nin anlaşmalara bağlı kalmadığı gerekçesiyle doğrudan müzakerelere sıcak bakmıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
İran ile ABD arasındaki gerginlik, Türkiye'nin doğu komşusunda istikrarsızlık anlamına geliyor. Türkiye, İran ile ticari ve enerji ilişkilerini sürdürmekte, aynı zamanda ABD ile de stratejik ortaklığını korumaktadır. Ateşkesin devam etmesi, Türkiye'nin enerji arz güvenliği açısından önemlidir; çünkü İran üzerinden geçen doğalgaz boru hatları ve petrol yolları bu gerginlikten etkilenebilir. Ayrıca, Irak ve Suriye'deki İran destekli grupların olası bir çatışmada daha aktif hale gelmesi, Türkiye'nin güney sınırında yeni güvenlik tehditleri oluşturabilir. Ankara, bu nedenle hem Tahran hem de Washington ile diyalog kanallarını açık tutarak bölgesel bir savaşın önlenmesine katkı sağlamaya çalışıyor. Türk diplomatlar, taraflar arasında arabuluculuk yapabileceklerini ifade ediyor.
