İran, savaşı sona erdirme mutabakatı çerçevesinde ABD’nin taahhütlerini yerine getirmesi için bastırmak amacıyla İsviçre’ye bir heyet göndereceğini açıkladı. Tahran yönetimi, Washington’un anlaşma kapsamındaki yükümlülüklerini uygulamaması halinde tüm mutabakatın tehlikeye girebileceği uyarısında bulundu. Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Nasır Kenani, haftalık basın toplantısında yaptığı açıklamada, İran’ın Cenevre’de yapılacak görüşmelere bir delegasyon göndereceğini doğruladı. Sözcü, bu görüşmelerin ana gündeminin ‘savaşı sona erdirme mutabakatının uygulanması’ olduğunu vurguladı ve ABD tarafının üzerine düşen sorumlulukları yerine getirmemesi halinde anlaşmanın çökebileceğini ifade etti.
Anlaşmanın arka planı ve tarafların pozisyonları
Söz konusu mutabakat, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nin 5 daimi üyesi artı Almanya (P5+1) ile İran arasında 2015 yılında imzalanan Kapsamlı Ortak Eylem Planı (KOEP) olarak bilinen nükleer anlaşmanın ardından, son dönemde artan gerilimi düşürmek için varılan geçici bir anlayışa dayanıyor. ABD Başkanı Donald Trump’ın 2018’de anlaşmadan tek taraflı çekilmesi ve İran’a yönelik yaptırımları yeniden uygulamaya koymasıyla tırmanan kriz, dolaylı müzakerelerle yönetilmeye çalışılıyordu. Son olarak Katar ve Umman arabuluculuğunda yürütülen görüşmeler, bu yılın başlarında bir çerçeve mutabakata varılmasını sağlamıştı. İran, bu mutabakat kapsamında ABD’nin yaptırımları hafifletmesi ve dondurulmuş petrol gelirlerine erişim sağlaması gerektiğini savunuyor. Tahran yönetimi, ayrıca İsviçre’deki görüşmelerde ABD’nin nükleer programın barışçıl doğasını tanıması ve bölgesel güvenlik meselelerinde iş birliği yapması konularını da gündeme getirmeyi planlıyor.
İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Kenani, ABD’nin mutabakata bağlı kalması halinde anlaşmanın kazan-kazan durumu yaratabileceğini, ancak Washington’un daha önceki taahhütlerini ihlal ettiğini hatırlatarak Tahran’ın ihtiyatlı olduğunu belirtti. Sözcü, “Delegasyonumuz, ABD’nin yazılı ve sözlü taahhütlerini uygulaması konusunda ısrarcı olacak. Aksi takdirde anlaşmanın sürdürülebilirliği sorgulanır hale gelecektir” dedi. İran, son haftalarda uranyum zenginleştirme faaliyetlerini hızlandırarak ve uluslararası denetçilerin erişimini kısıtlayarak ABD’ye baskıyı artırmıştı. Bu hamleler, Tahran’ın müzakere masasında elini güçlendirmeye yönelik taktikler olarak yorumlanıyor.
Bölgesel ve küresel boyut
İran-ABD gerginliği, başta Basra Körfezi olmak üzere Orta Doğu’da istikrarı tehdit ediyor. Umman ve Katar’ın arabuluculuk çabalarına rağmen, İsrail ile İran arasında artan gerilim ve Yemen’deki Husilerin Kızıldeniz’de ticari gemilere yönelik saldırıları, bölgeyi savaşın eşiğine getirdi. ABD’nin Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri ile yakın iş birliği, İran’ı stratejik yalnızlığa iterken, Tahran Çin ve Rusya ile askeri ve ekonomik bağlarını derinleştiriyor. İsviçre’deki görüşmeler, ABD ile İran arasındaki doğrudan diyaloğun nadir örneklerinden biri olacak. Bu durum, İsviçre’nin koruyucu güç rolü üstlenmesiyle mümkün hale geldi. Uluslararası toplum, anlaşmanın başarısız olması halinde İran’ın nükleer eşiği geçmesi ve bölgede yeni bir silahlanma yarışının başlamasından endişe ediyor. Avrupa Birliği, anlaşmanın ayakta kalması için çaba gösterirken, ABD Kongresi’nde İran’a yönelik sert yaptırımları savunan gruplar, mutabakata şüpheyle yaklaşıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, İran ile 500 kilometreyi aşan kara sınırına sahip olması ve iki ülke arasındaki ticari ilişkiler nedeniyle İran-ABD mutabakatından doğrudan etkileniyor. Anlaşmanın başarısız olması, sınıra yakın bölgelerde güvenlik risklerini artırabilir ve enerji tedarikinde aksamalara yol açabilir. Türkiye, İran’a uygulanan yaptırımlar nedeniyle doğal gaz ithalatında zorluk yaşarken, anlaşmanın uygulanması halinde ticaret hacminin artması bekleniyor. Ankara, hem ABD hem de İran ile dengeli bir diplomasi yürüterek bölgesel istikrarı destekliyor. Tahran’ın nükleer programının barışçıl olması Türkiye’nin de çıkarına; çünkü olası bir askeri çatışma, Türkiye’nin de dahil olduğu NATO ittifakını zor durumda bırakabilir.
