İran'da ekonomik kriz derinleşiyor. Euronews Farsça'nın özel haberine göre, başkent Tahran ve diğer şehirlerde yaşayan sürücüler, küçük işletme sahipleri ve maaşlı çalışanlar, yakıt fiyatlarının bir gecede ikiye katlanması ve temel gıda maddelerinin artık alınamaz hale gelmesiyle günlük yaşamlarının nasıl alt üst olduğunu anlattı. "Ülke dağılıyor" diyen İranlılar, hükümetin ekonomi politikalarını ve yaptırımların etkisini eleştiriyor.
Ekonomik Çöküşün Arka Planı
İran ekonomisi, ABD yaptırımları, yolsuzluk, kötü yönetim ve pandeminin etkisiyle son yıllarda ciddi bir daralma içinde. Ülkenin para birimi riyal, son aylarda hızla değer kaybederek rekor düşük seviyelere geriledi. Resmi enflasyon oranı yüzde 40'ın üzerinde seyrederken, gıda enflasyonu yüzde 60'ı aştı. Hükümet, bütçe açığını kapatmak için akaryakıt sübvansiyonlarını kesme yoluna gitti; bu adım, benzin ve dizel fiyatlarının bir gecede iki katına çıkmasına neden oldu. Ancak bu zam, halkın alım gücünü daha da düşürdü ve temel ihtiyaç maddelerine erişimi zorlaştırdı.
Euronews Farsça'ya konuşan bir taksi şoförü, "Eskiden günde iki öğün yemek yiyebiliyordum, şimdi sadece akşamları yiyebiliyorum. Benzin fiyatı arttı, ama müşteriler azaldı. Geçimimi sağlayamıyorum" dedi. Bir bakkal sahibi ise "Et, tavuk, pirinç gibi temel gıdaların fiyatları her gün artıyor. İnsanlar sadece ekmek ve sebze alabiliyor. Birçok aile çocuklarının et ihtiyacını karşılayamıyor" ifadelerini kullandı. Maaşlı bir çalışan ise "Maaşım her ay eriyor. Kira, elektrik, su faturalarını ödemekte zorlanıyorum. Ülke dağılıyor, geleceğe dair umudum kalmadı" diye konuştu.
Uzmanlar, İran'daki ekonomik krizin sadece yaptırımlardan kaynaklanmadığını, aynı zamanda yönetimdeki yapısal sorunlardan da kaynaklandığını belirtiyor. Uluslararası Para Fonu (IMF) verilerine göre, İran ekonomisi 2023'te yüzde 2 daraldı ve işsizlik oranı yüzde 15'e yaklaştı. Genç işsizlik ise yüzde 30'u aşmış durumda. Hükümetin nükleer programı nedeniyle uygulanan yaptırımlar, İran'ın petrol ihracatını günlük 2,5 milyon varilden 200 bin varilin altına düşürdü. Bu da ülkenin en önemli gelir kaynağını kuruttu.
Bölgesel ve Küresel Boyut
İran'daki ekonomik kriz, sadece ülke içinde değil, bölgesel dengeler açısından da önemli sonuçlar doğuruyor. İran, Orta Doğu'da önemli bir aktör; Suriye, Irak, Lübnan ve Yemen'deki vekil grupları destekliyor. Ekonomik sıkıntılar, İran'ın bu gruplara sağladığı mali desteği azaltabilir ve bölgesel güç dengesini etkileyebilir. Ayrıca, İran'ın petrol üretimindeki düşüş, küresel petrol fiyatlarını yukarı yönlü baskılayarak enerji ithalatçısı ülkeleri olumsuz etkiliyor.
Öte yandan, İran halkının artan hoşnutsuzluğu, 2022'de Mahsa Amini'nin ölümüyle başlayan protestoları yeniden alevlendirebilir. İç istikrarsızlık, rejimin bölgesel politikalarını ve nükleer müzakerelerdeki tutumunu etkileyebilir. ABD ve Avrupa ülkeleri, İran'ın nükleer programını sınırlamak için yürüttüğü müzakerelerde bu ekonomik krizi bir koz olarak kullanabilir. Ancak İran yönetimi, ekonomik zorluklara rağmen nükleer programından taviz vermeye pek istekli görünmüyor.
Küresel ölçekte ise İran, Çin ve Rusya ile ilişkilerini derinleştirerek yaptırımları aşmaya çalışıyor. Çin, İran petrolünün en büyük alıcısı konumunda ve yaptırımlara rağmen alımlarını sürdürüyor. Rusya ise İran ile askeri ve teknolojik işbirliğini artırdı. Bu durum, Batı'nın İran'a yönelik yaptırımlarının etkinliğini azaltıyor ve küresel güç dengelerini etkiliyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
İran'daki ekonomik kriz, Türkiye'yi birkaç açıdan yakından ilgilendiriyor. Öncelikle, İran Türkiye'nin önemli bir ticaret ortağı; iki ülke arasındaki ticaret hacmi yıllık 5 milyar dolar civarında. İran'daki alım gücünün düşmesi, Türk ihracatçılarını olumsuz etkileyebilir. Ayrıca, İran'dan Türkiye'ye yönelik olası bir göç dalgası, sınır güvenliği ve ekonomik yük açısından risk oluşturuyor. Enerji açısından ise Türkiye, İran gazına bağımlı; İran'daki üretim düşüşü ve olası kesintiler, Türkiye'nin enerji arz güvenliğini tehdit edebilir. Bölgesel istikrarsızlık, Türkiye'nin Orta Doğu politikalarını da zorlaştırabilir.
