Washington, 23 Haziran (Reuters) – İran, pazartesi günü ABD yaptırımlarına getirilen 60 günlük geçici muafiyet sayesinde milyarlarca doları aşan bir ekonomik kazanç elde etmeyi bekliyor. Ancak uzmanlara göre, 1979 İslam Devrimi’nden bu yana geçen 45 yılı aşkın süredir uygulanan kısıtlamaların kaldırılması, hukuki, siyasi ve ticari açıdan ciddi engeller barındırıyor. ABD Dışişleri Bakanlığı’nın “iç içe geçmiş yuva” olarak tanımladığı yaptırım ağının çözülmesi, ne hızlı ne de basit olacak.
Muafiyetin kapsamı ve siyasi arka planı
ABD tarafından açıklanan muafiyet, İran’ın enerji ihracatı ve finansal işlemlerinin bir kısmını kapsıyor. Bu süre zarfında Tahran yönetimi, petrol ve doğalgaz satışlarından elde ettiği geliri artırabilecek. Ancak yaptırımların tamamen kaldırılması, ABD Kongresi’nin onayını ve İran’ın nükleer programıyla ilgili taahhütlerini yerine getirmesini gerektiriyor. Başkan Joe Biden yönetimi, müzakerelere hazır olduğunu belirtse de, Kongre’deki Cumhuriyetçi milletvekilleri ve bazı Demokratlar, İran’ın bölgesel faaliyetleri ve balistik füze programı nedeniyle yaptırımların hafifletilmesine karşı çıkıyor. Bu durum, yaptırımların geri döndürülmesini siyasi bir krize dönüştürme potansiyeli taşıyor.
Geçmişte, 2015’te imzalanan Kapsamlı Ortak Eylem Planı (KOEP) döneminde yaptırımların kaldırılması, İran ekonomisinde kısa süreli bir canlanmaya yol açmış ancak ABD’nin 2018’de anlaşmadan çekilmesiyle yeniden yaptırım uygulanmaya başlanmıştı. Şimdi benzer bir döngünün yaşanmasından endişe ediliyor. Yaptırımların çözülmesi için İran’ın Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) ile iş birliğini artırması ve uranyum zenginleştirme faaliyetlerini sınırlaması bekleniyor. Ancak Tahran, bu taleplere temkinli yaklaşıyor.
Bölgesel ve küresel boyut
İran yaptırımlarının hafifletilmesi, yalnızca ABD-İran ilişkilerini değil, Orta Doğu’daki dengeleri de etkiliyor. Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri ve İsrail gibi ülkeler, İran’ın ekonomik rahatlama sağlaması halinde bölgede daha saldırgan bir politika izleyebileceği endişesini taşıyor. Özellikle Yemen, Suriye ve Lübnan’daki vekil güçler üzerinden yürütülen nüfuz mücadelesi, yaptırımların gevşemesiyle yeniden şekillenebilir.
Küresel enerji piyasaları da bu gelişmeye duyarlı. İran’ın petrol ihracatının artması, arz fazlası yaratarak fiyatları düşürebilir. Bu durum, Rusya ve Suudi Arabistan başta olmak üzere diğer büyük üreticileri olumsuz etkileyebilir. Ayrıca, Çin ve Hindistan gibi İran petrolünün başlıca alıcıları, yaptırımların hafiflemesiyle ticaret hacimlerini artırma fırsatı yakalayabilir. ABD ise İran’ın nükleer silah geliştirme kapasitesini sınırlamak için yaptırımları bir koz olarak kullanmaya devam ediyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
İran yaptırımlarının hafifletilmesi, Türkiye için enerji arz güvenliği ve ticaret açısından kritik bir fırsat sunuyor. Doğalgaz ve petrol ithalatında İran’a bağımlı olan Türkiye, yaptırımların gevşemesiyle daha uygun koşullarda enerji temin edebilir. Ayrıca, Türk müteahhitlik firmaları ve ihracatçıları için İran pazarı yeniden canlanabilir. Ancak ABD ile ilişkilerde gerilime yol açmamak adına Ankara’nın yaptırım rejimine uyumlu hareket etmesi gerekiyor. Bölgesel düzeyde ise İran’ın ekonomik rahatlaması, Türkiye’nin Kafkasya ve Orta Doğu’daki nüfuz mücadelesinde dengeleri değiştirebilir. Bu nedenle Türkiye’nin, yaptırımların kaldırılması sürecinde proaktif bir diplomasi izlemesi önem taşıyor.
