Londra, 18 Haziran – İran savaşını sona erdirmeye yönelik geçici anlaşma, yaptırıma tabi petrol satışlarına muafiyet getirecek olsa da Tahran yönetimi, faaliyetleri ve ticareti üzerinde karmaşık bir uluslararası kısıtlama ağıyla karşı karşıya kalmaya devam ediyor. ABD ve Avrupa Birliği liderliğindeki yaptırım rejimi, İran'ın nükleer programı, balistik füze geliştirmeleri ve bölgesel vekil güçlere desteği nedeniyle son yıllarda giderek sertleşmişti. Ancak diplomatik kaynaklar, taraflar arasında varılan mutabakatın, İran'ın günlük petrol ihracatında önemli bir artışa izin vereceğini belirtiyor. Anlaşma çerçevesinde İran'ın ham petrol satışlarından elde ettiği gelirin belirli bir kısmı, insani ihtiyaçlar için dondurulmuş hesaplara aktarılacak. Uzmanlar, bu geçici adımın kalıcı bir çözümün önünü açıp açmayacağını sorgularken, Tahran yönetimi yaptırımların tamamen kaldırılması için müzakerelerin hızlandırılmasını talep ediyor.
Yaptırımların tarihsel arka planı ve kapsamı
İran'a yönelik uluslararası yaptırımlar, 1979 devrimi ve ardından gelen ABD rehine kriziyle başlamış, 2000'li yıllarda İran'ın nükleer programının ortaya çıkmasıyla dramatik şekilde genişlemiştir. Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nin 2006-2010 yılları arasında aldığı altı karar, İran'ın uranyum zenginleştirme ve ağır su reaktörü faaliyetlerini kısıtlamayı hedeflemiştir. Bunun yanı sıra ABD, İran Merkez Bankası, petrol ve petrokimya sektörü, gemicilik şirketleri ve Devrim Muhafızları'na bağlı kuruluşlara yönelik tek taraflı yaptırımlar uygulamıştır. AB de nükleer programla bağlantılı kişi ve kurumların mal varlıklarını dondurmuş, İran'a teknoloji ve çift kullanımlı ürün ihracatını yasaklamıştır. Halihazırda yürürlükte olan yaptırımlar, İran'ın uluslararası bankacılık sistemine erişimini neredeyse tamamen engellemekte, petrol ihracatını günde 500 bin varilin altına çekmiş durumdadır. SWIFT'ten çıkarılma, sigorta ve navlun yasakları, İran ticaretini büyük ölçüde kayıt dışı ve takas yöntemlerine yöneltmiştir.
Anlaşmanın bölgesel ve küresel boyutu
Geçici anlaşma, sadece İran ekonomisi için değil, küresel enerji piyasaları ve bölgesel güç dengeleri açısından da kritik önem taşımaktadır. Petrol fiyatlarının yüksek seyrettiği bir dönemde İran'ın arz artışı, OPEC+ içinde yeni bir denge arayışını beraberinde getirecektir. Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi Körfez ülkeleri, İran'ın piyasaya dönüşünü ihtiyatla karşılamaktadır. Öte yandan İran'ın nükleer programına ilişkin endişeler tamamen ortadan kalkmış değildir; Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA), İran'ın bazı tesislerinde denetimlere izin vermediğini rapor etmiştir. Anlaşma, İsrail ve Suudi Arabistan'ın güvenlik kaygılarını gidermekten uzak görünmektedir. Tahran'ın Yemen'deki Husilere, Lübnan'daki Hizbullah'a ve Suriye'deki rejime askeri desteğini sürdürmesi, bölgesel gerilimlerin devam edeceğine işaret etmektedir. ABD Kongresi'nde anlaşmaya yönelik sert muhalefet, Başkan'ın yürütme yetkileriyle geçici muafiyetleri uygulamaya koymasına rağmen kalıcı çözümün önünde engel teşkil etmektedir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, İran yaptırımlarından doğrudan etkilenen komşu ülkelerden biridir. Doğal gazının yaklaşık yüzde 16'sını İran'dan ithal eden Türkiye, yaptırımlar nedeniyle enerji ticaretinde zorluklar yaşamış, ABD'nin baskısıyla İran'dan petrol alımını durdurmuştur. Geçici anlaşma, Türkiye'nin enerji arz güvenliği açısından olumlu olsa da, ABD ile ilişkilerinde yeni bir sınav anlamına gelebilir. Türk şirketlerinin İran'da devam eden yatırımları (özellikle inşaat ve otomotiv sektörlerinde) yaptırım rejiminin gevşemesinden fayda sağlayabilir. Ancak Türkiye'nin İran'la ticareti büyük ölçüde altın ve doğalgaz odaklı olup, ABD'nin ikincil yaptırım tehdidi İran'la ticarette ihtiyatlı davranılmasına neden olmaktadır. Anlaşma, Türkiye'nin bölgesel enerji merkezi olma hedefi açısından da İran doğalgazının Türkiye üzerinden Avrupa'ya taşınması ihtimalini gündeme getirebilir.
