İran Dışişleri Bakanlığı, Uluslararası Atom Enerjisi Kurumu (IAEA) ile imzalanan mutabakat zaptı (MoU) kapsamında yapılması planlanan teknik toplantıların bu hafta gerçekleşmeyeceğini duyurdu. Tahran yönetiminden yapılan açıklamada, toplantıların ileri bir tarihe ertelendiği belirtilirken, ertelemenin nedeni hakkında detaylı bilgi verilmedi. Bu gelişme, İran ile uluslararası toplum arasında nükleer program konusunda süregelen müzakerelerin seyri açısından kritik bir dönemece işaret ediyor. İran'ın nükleer faaliyetlerine ilişkin denetim ve şeffaflık konularında varılan mutabakat zaptı, taraflar arasındaki güven artırıcı adımların bir parçası olarak görülüyordu. Ancak son erteleme, diplomatik sürecin kırılganlığını bir kez daha ortaya koydu.
Mutabakat Zaptı ve Teknik Toplantıların Önemi
İran ile IAEA arasında Mart 2023'te imzalanan mutabakat zaptı, nükleer tesislerdeki denetimlerin kapsamını genişletmeyi ve Tahran'ın nükleer programına ilişkin şeffaflığı artırmayı hedefliyordu. Anlaşma kapsamında düzenlenmesi planlanan teknik toplantılar, bu hedeflere ulaşmak için atılacak somut adımları belirlemek amacı taşıyordu. Toplantıların ertelenmesi, Batılı ülkeler nezdinde İran'ın samimiyetine dair soru işaretlerini artırdı. Öte yandan, Tahran yönetimi, ertelemenin teknik nedenlerden kaynaklandığını ve sürecin devam edeceğini vurguluyor. Fakat bu durum, İran'ın nükleer programına yönelik uluslararası baskının yeniden tırmanmasına yol açabilir. Özellikle İsrail ve ABD, İran'ın nükleer faaliyetlerine karşı sert tedbirler alınmasını savunurken, Avrupa Birliği ise diplomatik çözümden yana tavrını sürdürüyor.
Teknik toplantıların ertelenmesi, aynı zamanda İran'ın iç siyasetindeki dinamiklerle de ilişkilendiriliyor. Ülkede muhafazakarların etkisi altındaki hükümet, Batı ile müzakerelerde esneklik göstermekte zorlanıyor. Öte yandan, İran'ın uranyum zenginleştirme programındaki ilerlemeleri, uluslararası toplumun endişelerini artıran bir diğer faktör. IAEA'nın son raporlarına göre, İran yüzde 60 saflıkta uranyum zenginleştirmeye devam ediyor ki bu oran askeri kullanım için gereken yüzde 90'a oldukça yakın. Bu durum, 2015 tarihli Kapsamlı Ortak Eylem Planı'nın (KOEP) yeniden canlandırılması umutlarını zayıflatıyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
İran'ın nükleer faaliyetleri, sadece Orta Doğu değil, küresel güvenlik açısından da kilit bir konuma sahip. Tahran'ın nükleer silah kapasitesine ulaşması, bölgede bir silahlanma yarışını tetikleyebilir. Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri gibi Körfez ülkeleri, İran'ın nükleer programını kendi güvenlikleri için doğrudan tehdit olarak görüyor. Ayrıca İsrail, İran'ın nükleer tesislerine yönelik askeri operasyon olasılığını her zaman masada tutuyor. Bu gerilim, bölgedeki tüm dengeleri etkileme potansiyeline sahip.
Küresel ölçekte ise ABD'nin tutumu belirleyici olacak. Biden yönetimi, KOEP'in canlandırılması için diplomasiyi tercih etse de, Kongre'deki İran karşıtı baskılar ve 2024 seçimleri öncesindeki siyasi ortam, yeni bir anlaşma için elverişli değil. Avrupa ülkeleri ise arabuluculuk çabalarını sürdürüyor ancak somut ilerleme kaydedilememesi, hayal kırıklığını artırıyor. Rusya ve Çin'in İran'la ilişkileri de denklemin önemli bir parçası. Moskova ve Pekin, Batı'nın yaptırımlarına karşı Tahran'ı desteklerken, aynı zamanda nükleer programının barışçıl olduğu yönündeki İran tezine de arka çıkıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
İran ile IAEA arasındaki teknik toplantıların ertelenmesi, Türkiye'nin yakından takip ettiği bir gelişmedir. Türkiye, sınır komşusu olan İran'da olası bir nükleer krizin doğrudan etkileriyle karşı karşıya kalabilir. Nükleer silahlanma yarışı, bölgesel istikrarsızlığı derinleştirirken, Türkiye'nin enerji arzındaki çeşitlendirme çabalarını da olumsuz etkileyebilir. Ayrıca, İran'a yönelik olası yaptırımların sıkılaşması, Türkiye-İran arasındaki ticaret hacmine zarar verebilir. Diplomatik açıdan ise Türkiye, hem Batılı müttefikleri hem de İran'la diyalogunu sürdürmek zorunda. Bu nedenle, gerilimin tırmanması Ankara'nın manevra alanını daraltabilir.
