İran savaşının başlamasıyla birlikte küresel benzin fiyatları hızla yükseldi, ancak bu artışın etkisi ülkeden ülkeye büyük farklılık gösteriyor. ABD'de sürücüler, dünyanın birçok ülkesine kıyasla akaryakıt için hâlâ nispeten düşük fiyat ödüyor. Global petrol fiyatlarındaki dalgalanma, rafineri kapasitesi, vergi politikaları ve döviz kurları gibi faktörler, benzinin pompa fiyatını doğrudan etkiliyor.
Küresel Benzin Fiyatlarında Büyük Uçurum
Uluslararası enerji ajanslarının verilerine göre, İran savaşının patlak vermesinden bu yana Brent petrol varil fiyatı %20'den fazla arttı. Ancak bu artış, benzin fiyatlarına eşit oranda yansımadı. Örneğin, ABD'de ortalama benzin fiyatı galon başına 3,50 dolar civarındayken, Hong Kong'da 11 doları aşan fiyatlar görülüyor. Avrupa'da ise Almanya ve Fransa gibi ülkelerde litre başına 2 avronun üzerine çıkan fiyatlar dikkat çekiyor. Türkiye'de ise akaryakıt fiyatları, vergi yükü ve döviz kuru nedeniyle litre başına 40 TL'yi aşmış durumda.
Bu farklılığın temel nedenleri arasında ülkelerin petrol üretim kapasiteleri, rafineri altyapıları, akaryakıt vergileri ve sübvansiyon politikaları yer alıyor. ABD, dünyanın en büyük petrol üreticilerinden biri olarak arz güvenliğine sahipken, Avrupa ülkeleri ithalata bağımlı. Ayrıca Avrupa'da benzinin litre fiyatının büyük bölümünü vergiler oluşturuyor; örneğin Hollanda'da vergiler pompa fiyatının %60'ına kadar çıkabiliyor. Buna karşılık ABD'de federal ve eyalet vergileri toplamı genellikle galon başına 50 sentin altında.
Bölgesel ve Küresel Boyut
İran savaşı, Orta Doğu'daki jeopolitik gerilimi tırmandırarak küresel enerji piyasalarında arz endişelerine yol açtı. Çatışma, Hürmüz Boğazı'ndan geçen petrol sevkiyatını tehdit ederken, sigorta maliyetleri ve nakliye ücretleri de arttı. OPEC+ ülkelerinin üretim politikaları, fiyatların seyrinde belirleyici olmaya devam ediyor. Öte yandan, ABD'nin stratejik petrol rezervlerini (SPR) serbest bırakma kararı, fiyat artışını bir miktar dengeledi. Ancak uzmanlar, savaşın uzaması halinde petrol fiyatlarının varil başına 120 doları aşabileceği uyarısında bulunuyor.
Gelişmekte olan ülkeler için yüksek benzin fiyatları, enflasyonu körükleyerek ekonomik istikrarı tehdit ediyor. Özellikle enerji ithalatçısı ülkelerde cari açık büyüyor. Avrupa Birliği, yeşil enerjiye geçişi hızlandırarak fosil yakıt bağımlılığını azaltmayı hedefliyor; ancak kısa vadede bu, pompa fiyatlarını düşürmeyecek. Asya'da ise Çin ve Hindistan gibi büyük tüketiciler, alternatif tedarik yolları arıyor. Küresel benzin fiyatlarındaki bu dalgalanma, tüketici davranışlarını da etkiliyor; elektrikli araç satışları hızlanırken, toplu taşıma kullanımı artıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
İran savaşı sonrası küresel petrol fiyatlarındaki artış, Türkiye'yi enerji ithalatçısı bir ülke olarak doğrudan etkiliyor. Türkiye, petrol ihtiyacının yaklaşık %90'ını ithal ediyor; bu nedenle fiyat artışları cari açığı ve enflasyonu olumsuz etkiliyor. Hükümet, akaryakıt vergilerini düşürerek fiyatları dengelemeye çalışsa da, döviz kurlarındaki dalgalanma pompa fiyatlarına yansıyor. Ayrıca, İran ile ticari ilişkiler ve bölgesel istikrar, Türkiye'nin enerji güvenliği açısından kritik önemde. Savaşın uzaması, Türkiye'nin doğalgaz ve petrol tedarikinde çeşitlendirmeye gitmesini zorunlu kılabilir. Orta Doğu'daki gerilim, Türkiye'nin diplomatik dengelerini de etkiliyor; Ankara, hem Batı hem de bölge ülkeleriyle ilişkilerini yönetmeye çalışıyor.
