ABD ile İran arasındaki gerginlik, bir dizi karşılıklı saldırının ardından artık yalnızca iki ülkeyi değil, Ortadoğu'nun geniş bir bölgesini etkiler hale geldi. Son haftalarda İran destekli gruplar ile ABD ve müttefikleri arasındaki çatışmalar, Suriye'den Irak'a, Yemen'den Lübnan'a kadar uzanan bir coğrafyada yeni bir tırmanma dalgası yarattı. Bu gelişmeler, bölgesel savaşın kaçınılmaz olduğu yorumlarını güçlendirirken, Türkiye gibi komşu ülkeler için de ciddi güvenlik ve ekonomik riskler doğuruyor.
Gelişmenin Arka Planı
ABD ile İran arasındaki kriz, uzun süredir devam eden nükleer müzakerelerin çökmesi ve ABD'nin İran'a yönelik yaptırımları sıkılaştırmasıyla başladı. İran'ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerini hızlandırması, Tel Aviv ve Washington'da ciddi endişelere yol açtı. İsrail'in İran'ın nükleer tesislerine yönelik olası bir saldırı hazırlığı içinde olduğu konuşulurken, Tahran yönetimi de bu tehditlere karşılık olarak bölgedeki vekil güçleri üzerinden ABD hedeflerine saldırılar düzenledi.
Son haftalarda Irak'taki Şii milis gruplar, ABD'nin askeri üslerine roket ve insansız hava aracı saldırıları gerçekleştirdi. Yemen'deki Husiler, Kızıldeniz'de İsrail bağlantılı ticari gemilere yönelik saldırılarını artırdı. Suriye'de ise İran destekli güçler ile ABD askerleri arasında doğrudan çatışmalar yaşandı. Bu saldırılara karşılık ABD, İran Devrim Muhafızları'na bağlı hedefleri hava saldırılarıyla vurdu. Pentagon, saldırıların İran'ın bölgedeki askeri kapasitesini zayıflatmayı amaçladığını açıkladı.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Bu çatışma sarmalı, yalnızca askeri alanda kalmıyor; küresel enerji piyasalarını da derinden etkiliyor. İran'ın Hürmüz Boğazı'nı kapatma tehdidi, dünya petrol arzının yaklaşık beşte birinin geçtiği bu kritik su yolunda risk algısını artırdı. Petrol fiyatları, son iki haftada yüzde 15'in üzerinde bir artışla varil başına 90 doların üzerine çıktı. Bu durum, enflasyonla mücadele eden küresel ekonomiler için yeni bir tehdit oluşturuyor; ABD Merkez Bankası'nın faiz indirim beklentilerini erteleyebileceği konuşuluyor.
Bölgesel dengeler açısından bakıldığında, İsrail'in Gazze'deki operasyonları ve Lübnan Hizbullah'ı ile sınır ötesi çatışmaları, İran'ın 'direniş ekseni' olarak adlandırdığı ittifakı daha da kenetliyor. Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi Körfez ülkeleri, çatışmanın yayılmasından endişe duyarak diplomatik girişimlerde bulunuyor. BM Güvenlik Konseyi'nde ise ABD ile Rusya arasında derin görüş ayrılıkları yaşanıyor; Moskova, Tahran'a destek verirken, Washington'un İran'a yönelik yaptırımlarını artırmasını kınadı.
Uzmanlara göre, bu kriz artık sadece ABD-İran ekseninde okunamaz. Çin, Rusya ve Kuzey Kore gibi ülkelerin İran ile artan askeri ve ekonomik iş birliği, çatışmayı küresel bir güç mücadelesine dönüştürüyor. Özellikle Çin'in İran'dan ucuz petrol alma politikası, Batılı yaptırımların etkisini sınırlıyor. Bu durum, ABD'nin geleneksel ortaklarıyla ittifakını güçlendirme çabalarını zorlaştırıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, İran ile kara sınırı olan ve Suriye, Irak'ta doğrudan askeri varlığı bulunan bir ülke olarak bu çatışmanın doğrudan etki alanında yer alıyor. Yaşanan gerginlik, Türkiye'nin kuzey Irak'taki PKK'ya yönelik operasyonlarını ve Suriye'deki askeri varlığını daha da karmaşık hale getiriyor. İran destekli grupların Türkiye sınırına yakın bölgelerde hareketliliği, sınır güvenliğine yönelik riskleri artırıyor. Ekonomik olarak, petrol fiyatlarındaki artış Türkiye'nin enerji ithalat faturasını yükseltip cari açığı büyütebilir. Ancak Türkiye'nin hem Rusya hem de İran ile kurduğu dengeli ilişkiler, Ankara'ya çatışmanın tırmanmaması için arabulucu bir rol oynama fırsatı da sunuyor. Türkiye'nin Katar ile birlikte yürüttüğü insani girişimlerin, bölgesel istikrar için önemli bir diplomasi aracı olduğu söylenebilir.
