İran, nükleer programına yönelik uluslararası denetimlerde yaşanan kısmi aksaklığın ABD ve İsrail tarafından düzenlenen siber saldırılardan kaynaklandığını duyurdu. Tahran yönetimi, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA) ile iş birliğini sürdüreceğini ancak Batılı ülkelerin nükleer anlaşma çerçevesindeki yükümlülüklerini yerine getirmemesi halinde bu durumun devam edeceğini belirtti. İran Atom Enerjisi Kurumu Sözcüsü Behruz Kemalvendi, yaptığı açıklamada, denetim sürecinde yaşanan aksaklıkların teknik ve güvenlik sorunlarından değil, dış müdahalelerden kaynaklandığını savundu. İran'ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerini izleyen IAEA müfettişlerinin son dönemde bazı tesislere erişiminde kısıtlamalar yaşandığı biliniyor.
Gelişmelerin arka planı
İran, 2015 yılında imzalanan Kapsamlı Ortak Eylem Planı (JCPOA) çerçevesinde nükleer faaliyetlerini sınırlandırmayı ve uluslararası denetime açmayı kabul etmişti. Ancak ABD'nin 2018'de anlaşmadan tek taraflı çekilmesi ve yeniden yaptırım uygulamaya başlamasının ardından Tahran, nükleer programındaki taahhütlerini aşamalı olarak askıya aldı. İran, uranyum zenginleştirme seviyesini yüzde 60'a çıkarırken, IAEA müfettişlerinin bazı tesislere erişimini kısıtladı. Ajans, son raporunda İran'ın denetimlere tam uyum göstermediğini ve geçmişteki yükümlülüklerini yerine getirmediğini belirtti. Tahran ise bu durumun sorumlusunun ABD ve İsrail olduğunu, bu ülkelerin nükleer tesislerine yönelik siber saldırılar düzenlediğini öne sürüyor.
İran Dışişleri Bakanı Hüseyin Emir Abdullahiyan, konuya ilişkin yaptığı son açıklamada, ''Nükleer denetimlerdeki aksaklık, düşmanlarımızın sabotaj girişimlerinin bir sonucudur. Biz IAEA ile teknik düzeyde iş birliğine hazırız ancak siyasi baskıların sona ermesi gerekiyor'' ifadelerini kullandı. İranlı yetkililer, Viyana'da süren nükleer müzakerelerde ABD'nin yapıcı bir tutum sergilememesi halinde anlaşmaya dönüşün mümkün olmayacağını vurguluyor.
Bölgesel ve küresel boyut
İran'ın nükleer programına ilişkin bu gelişmeler, Ortadoğu'da tansiyonu yeniden yükseltme potansiyeli taşıyor. İsrail, İran'ın nükleer silah kapasitesine ulaşmasını engellemek için diplomatik girişimlerin yanı sıra askeri seçenekleri de masada tuttuğunu açıkça ifade ediyor. ABD ise İran'ın denetimlerde yaşanan aksaklıkları bahane ederek nükleer programını daha da ilerletebileceği endişesini taşıyor. Washington yönetimi, Tahran'a yönelik yaptırımları sürdürürken, diplomatik kanalları da açık tutuyor. Öte yandan, Rusya ve Çin, İran'ın nükleer anlaşmaya dönüşünü desteklediklerini ancak yaptırımların hafifletilmesi gerektiğini belirtiyor.
IAEA'nın yayımladığı son rapor, İran'ın stokladığı yüksek oranda zenginleştirilmiş uranyum miktarının anlaşma sınırlarının çok üzerinde olduğunu ortaya koydu. Bu durum, uluslararası toplumda İran'ın nükleer silah üretme hedefine yaklaştığı yönünde endişeleri artırıyor. Tahran ise nükleer programının barışçıl amaçlı olduğunu ve asla nükleer silah peşinde olmadığını yineliyor. Ancak Batılı istihbarat kaynakları, İran'ın nükleer silah geliştirme çalışmalarını gizlice sürdürdüğünü iddia ediyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
İran'ın nükleer programına ilişkin bu gelişmeler, Türkiye'nin güvenlik ve dış politika hesaplamalarını doğrudan etkiliyor. Türkiye, komşusu İran'ın nükleer silah kapasitesine ulaşmasına karşı çıkarken, aynı zamanda bölgede yeni bir çatışma riskinin artmasından endişe duyuyor. Ankara, nükleer müzakerelerde diplomasiyi ve diyaloğu desteklerken, ABD ve İsrail'in olası bir askeri müdahalesinin bölgesel istikrarı bozabileceği uyarısında bulunuyor. Ekonomik açıdan ise İran'a yönelik yaptırımların devam etmesi, Türkiye'nin enerji ithalatı ve ticaret hacmi üzerinde kısıtlayıcı etkiler yaratıyor. Türkiye, İran ile doğal gaz anlaşmaları kapsamında önemli bir ticari ortak konumunda bulunuyor. Bu nedenle Tahran'ın uluslararası alanda izolasyonunun azalması, Ankara için enerji arz güvenliği açısından olumlu bir gelişme olarak değerlendiriliyor.
