İran'la nükleer bir anlaşmaya varmak, 2015 yılında imzalanan Kapsamlı Ortak Eylem Planı'ndan (JCPOA) bu yana geçen sürede Tahran yönetiminin tutumunun sertleşmesi ve taraflar arasındaki güvenin ciddi şekilde aşınması nedeniyle çok daha zorlu bir süreç olacak. Uluslararası uzmanlara ve diplomatik kaynaklara göre, İran'ın nükleer programındaki ilerlemeler, Batı'nın yaptırım politikaları ve bölgesel gerilimlerin tırmanması, yeni bir anlaşmanın önündeki engelleri katbekat artırmış durumda. Özellikle 2018'de ABD'nin anlaşmadan tek taraflı çekilmesi ve ardından İran'ın nükleer taahhütlerini kademeli olarak askıya alması, diplomatik çözüm arayışlarını zora soktu.
Anlaşmanın Arka Planı ve Mevcut Kriz
2015 yılında imzalanan JCPOA, İran'ın nükleer programını sınırlandırması karşılığında uluslararası yaptırımların kaldırılmasını öngörüyordu. Ancak 2018'de dönemin ABD Başkanı Donald Trump'ın anlaşmadan çekilmesi ve yeniden yaptırım uygulamaya başlaması, İran'ı da anlaşmadaki yükümlülüklerini askıya almaya itti. Tahran yönetimi, uranyum zenginleştirme seviyesini yüzde 60'a kadar çıkararak ve gelişmiş santrifüjler kullanarak nükleer faaliyetlerini hızlandırdı. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) raporlarına göre, İran'ın yüksek oranda zenginleştirilmiş uranyum stoku anlaşma öncesi seviyelerin çok üzerinde. Bu durum, İran'ın nükleer silah üretme kapasitesine olan mesafesini önemli ölçüde azalttığı için Batılı ülkelerde büyük endişe yaratıyor.
Diplomatik kaynaklara göre, İran yönetimi, özellikle Devrim Muhafızları'nın etkisiyle, müzakere masasında daha sert bir tavır sergiliyor. Tahran, yaptırımların tamamen kaldırılması ve nükleer programının meşruiyetinin tanınması gibi taleplerde ısrar ederken, Batılı ülkeler İran'ın nükleer faaliyetlerine yönelik daha kapsamlı denetimler istiyor. Ayrıca, İran'ın balistik füze programı ve bölgesel vekil güçlere verdiği destek de anlaşma müzakerelerinde ele alınması gereken kritik konular arasında. Bu nedenle, taraflar arasında uzlaşma sağlanması için daha fazla zamana ve siyasi iradeye ihtiyaç duyuluyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
İran'ın nükleer programı, sadece Batı-İran ilişkileri açısından değil, aynı zamanda Orta Doğu'nun güvenlik dengeleri bakımından da büyük önem taşıyor. Suudi Arabistan ve İsrail, İran'ın nükleer silah kapasitesine ulaşmasına kesinlikle karşı çıkarken, bu durum bölgede bir silahlanma yarışını tetikleyebilir. Ayrıca, İran'ın nükleer anlaşmazlığı, Körfez ülkeleri ve İsrail ile olan gerilimleri daha da tırmandırabilir. Küresel ölçekte ise, nükleer silahların yayılmasının önlenmesi rejimi (NPT) ciddi bir sınavdan geçiyor. Eğer İran'la yeni bir anlaşma sağlanamazsa, diğer ülkelerin de nükleer silah edinme yönündeki çabalarının artabileceği endişesi bulunuyor.
ABD Başkanı Joe Biden yönetimi, anlaşmanın yeniden canlandırılması için diplomatik çabalarını sürdürse de, Tahran'ın talepleri ve bölgesel politikaları nedeniyle somut bir ilerleme kaydedilemiyor. Avrupa Birliği ve Rusya da arabuluculuk çabalarında aktif rol oynuyor, ancak Ukrayna savaşı ve Rusya-İran yakınlaşması gibi jeopolitik faktörler süreci daha da karmaşık hale getiriyor. İran'ın Rusya'ya insansız hava araçları sağlaması gibi eylemler, Batılı ülkelerin Tahran'a olan güvenini daha da azaltıyor ve müzakerelerdeki pozisyonları sertleştiriyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
İran ile nükleer bir anlaşmanın zorlaşması, Türkiye'nin dış politikası ve enerji güvenliği açısından önemli sonuçlar doğurabilir. Türkiye, İran'dan doğal gaz ithal etmekte ve iki ülke arasında enerji işbirliği bulunmaktadır. Nükleer anlaşmazlık nedeniyle oluşabilecek yeni yaptırımlar, bu ticareti olumsuz etkileyebilir. Ayrıca, bölgesel gerilimlerin tırmanması, Türkiye'nin komşusu İran ile ilişkilerini ve Suriye, Irak gibi konulardaki işbirliğini de etkileyebilir. Türkiye, nükleer silahların yayılmasına karşı çıkmakla birlikte, İran'ın nükleer programının barışçıl amaçlarla sınırlı kalmasını ve diplomatik çözüm yolunun desteklenmesini tercih etmektedir. Bu nedenle, yeni bir anlaşmanın sağlanamaması, Ankara'nın denge politikasını zorlayabilir ve enerji arz güvenliği risklerini artırabilir.
