İran Meclis Başkanı Muhammed Bakır Kalibaf, Tahran yönetiminin geçtiğimiz günlerde serbest bırakılan dondurulmuş varlıklarını ABD'den mal almak için kullanacağı yönündeki iddiaları sert bir dille reddetti. Bu açıklama, Beyaz Saray'ın söz konusu fonların Amerikan çiftçilerinden tarım ürünleri satın alınmasında kullanılacağı ifadeleriyle tam bir tezat oluşturuyor. İki ülke arasındaki nükleer müzakerelerin hassas bir aşamada olduğu bu dönemde yaşanan bu ret, Washington ile Tahran arasındaki güvensizliğin ne denli derin olduğunu bir kez daha gözler önüne seriyor.
Gelişmenin Arka Planı: Dondurulmuş Varlıklar ve Nükleer Müzakereler
İran'ın yurt dışında dondurulmuş yaklaşık 6 milyar dolarlık varlığı, 2015 tarihli Kapsamlı Ortak Eylem Planı (KOEP) olarak bilinen nükleer anlaşma kapsamında serbest bırakılmıştı. Ancak ABD'nin 2018'de anlaşmadan tek taraflı olarak çekilmesi ve yeniden uygulamaya koyduğu yaptırımlar, bu fonların kullanımını büyük ölçüde kısıtlamıştı. Son dönemde, Viyana'da yürütülen ve ABD'nin dolaylı olarak katıldığı müzakerelerde, bu varlıkların insani amaçlar için kullanılması konusunda bir mutabakata varıldığı bildirilmişti.
Kalibaf, Tahran'da düzenlediği basın toplantısında, "Bu iddialar tamamen asılsızdır. Serbest bırakılan fonlar, sadece temel ihtiyaçlarımızı karşılamak için kullanılacaktır ve bu harcamaların hiçbir şekilde ABD'ye yönlendirilmesi söz konusu değildir" dedi. İranlı yetkili, fonların ilaç, gıda ve diğer insani yardım malzemelerinin alımı için İran Merkez Bankası tarafından yönetileceğini vurguladı. Bu açıklama, ABD Dışişleri Bakanlığı'nın geçtiğimiz hafta yaptığı, "söz konusu fonların Amerikan çiftçilerinden buğday, mısır ve soya fasulyesi gibi ürünlerin alımında kullanılacağı" yönündeki açıklamasıyla taban tabana zıt.
Beyaz Saray sözcüsü ise konuyla ilgili bir soruya, "İran'ın bu fonları istediği gibi kullanma özgürlüğü yoktur. Anlaşma, fonların yalnızca belirli insani ihtiyaçlar için ve belirlenmiş kanallar aracılığıyla harcanmasını öngörmektedir. ABD, bu sürecin şeffaf bir şekilde yürütülmesini sağlayacaktır" yanıtını vermişti. Ancak Kalibaf'ın reddi, Tahran'ın yaptırımların hafifletilmesine rağmen Washington'a olan güvensizliğini yansıtıyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut: İran-ABD İlişkilerinde Yeni Bir Kriz mi?
Bu ret, Tahran ile Washington arasında nükleer anlaşmanın canlandırılması için yürütülen diplomatik çabaların ne kadar kırılgan olduğunu gösteriyor. İran, bir yandan dondurulmuş varlıklarının serbest bırakılmasını memnuniyetle karşılarken, diğer yandan bu kaynakların ABD'nin kontrolü altında kalmasına şiddetle karşı çıkıyor. İranlı yetkililer, ABD'nin bu fonları kullanarak İran'ın iç işlerine müdahale etmeye çalıştığını düşünüyor.
Bölgesel açıdan bakıldığında, İran'ın bu tutumu, Körfez ülkeleri ve İsrail'de endişeyle karşılanıyor. Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri, İran'ın eline geçecek ek kaynakların bölgedeki vekil güçlerine (Husiler, Hizbullah gibi) aktarılabileceğinden kaygı duyuyor. İsrail ise, fonların İran'ın nükleer programına ve balistik füze çalışmalarına yönlendirilebileceği uyarısında bulunuyor.
Küresel düzeyde ise bu ihtilaf, ABD'nin yaptırım politikalarının sınırlarını bir kez daha gündeme getiriyor. Avrupa Birliği (AB) ülkeleri, bir yandan nükleer anlaşmayı kurtarmaya çalışırken, diğer yandan ABD'nin İran'a karşı uyguladığı sert yaptırımların insani boyutuna dikkat çekiyor. AB Dış İlişkiler Servisi'nden bir yetkili, "İnsani yardım istisnaları işe yaramazsa, bu durum sıradan İran vatandaşlarını etkiliyor ve rejime karşı hoşnutsuzluğu artırıyor ancak diyaloğu da zorlaştırıyor" değerlendirmesinde bulundu.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Bu gelişme, Türkiye'nin İran ile olan enerji ve ticari ilişkileri açısından önem taşıyor. Türkiye, ABD yaptırımlarına rağmen İran'dan doğal gaz ithal etmeye devam eden bir ülke konumunda. Dondurulmuş varlıkların serbest bırakılması ve kullanımına ilişkin bu ihtilaf, Türkiye'nin İran'la ticaretinde karşılaşabileceği yeni kısıtlamalar veya fırsatlar anlamına gelebilir. Ayrıca, Türkiye'nin de ABD'nin yaptırım politikalarına karşı benzer endişeler taşıması, iki ülke arasında bu konuda bir yakınlaşma potansiyelini akla getiriyor. Ancak Türkiye, ABD ile olan stratejik ortaklığı çerçevesinde hareket etmek durumunda olduğu için, İran ile ilişkilerini dengeleme noktasında hassas bir çizgi izliyor. Önümüzdeki dönemde bu varlıkların nasıl kullanılacağı ve ABD ile İran arasındaki diyaloğun seyri, Türkiye'nin bölgesel enerji stratejilerini ve dış politikasını doğrudan etkileyebilir.
