İran ile ABD arasında Viyana'da devam eden nükleer müzakereler, ABD Başkanı Donald Trump’ın İran’a yönelik sert tehditlerinin ardından krize girdi. İran Başmüzakerecisi Muhammed Bakır Gulibaf başkanlığındaki heyet, Trump’ın “İran anlaşmaya yanaşmazsa askeri seçenek masada” sözlerine tepki olarak görüşme salonunu terk etti. Gulibaf yaptığı açıklamada, “Amerikan tehditlerini dikkate almıyoruz, ancak saygısızlığa da izin vermeyiz” dedi. Olay, 2018’de Trump’ın nükleer anlaşmadan çekilmesiyle başlayan gerilimin yeni bir safhası olarak yorumlanıyor.
Gelişmenin Arka Planı
İran ile ABD arasındaki nükleer müzakereler, 2015 tarihli Kapsamlı Ortak Eylem Planı’nın yeniden canlandırılması amacıyla Nisan 2021’den bu yana Viyana’da devam ediyordu. Trump yönetiminin 2018’de anlaşmadan tek taraflı çekilmesi ve İran’a yönelik yaptırımları yeniden uygulamaya koymasının ardından Tahran, uranyum zenginleştirme çalışmalarını hızlandırmış ve anlaşmadaki taahhütlerini askıya almıştı. Joe Biden yönetiminin göreve gelmesiyle birlikte müzakereler yeniden başlamış, ancak her iki taraf da kritik konularda uzlaşmaya varmakta zorlanmıştı.
Trump’ın son tehdidi, müzakerelerin en hassas noktasında geldi. İran, ekonomik yaptırımların kapsamlı şekilde kaldırılmasını ve ABD’nin anlaşmaya geri dönüşünün garanti altına alınmasını talep ediyor. ABD ise İran’ın uranyum zenginleştirme kapasitesini sınırlandırmasını ve Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı’na (IAEA) tam erişim izni vermesini şart koşuyor. Gulibaf’ın salonu terk etmesi, müzakerelerdeki güven bunalımını derinleştirdi. Diplomatik kaynaklar, İran heyetinin ABD’nin “saygısız üslubu” nedeniyle protesto amacıyla görüşmeyi yarıda bıraktığını, ancak Tahran’ın nükleer müzakerelere tamamen kapıyı kapatmadığını aktarıyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Bu kriz, sadece ikili ilişkileri değil, aynı zamanda Ortadoğu’nun güvenlik mimarisini de etkileme potansiyeli taşıyor. İran’ın nükleer programı üzerindeki kısıtlamaların kalkması, Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri ve İsrail başta olmak üzere bölge ülkelerinde ciddi endişe yaratıyor. İsrail, İran’ın nükleer silah kapasitesine ulaşmasını engellemek için askeri seçeneği her zaman masada tuttuğunu belirtiyor. Trump’ın tehditleri, bu hassas dengede Washington’un da askeri müdahaleye sıcak bakabileceği algısını güçlendiriyor.
Küresel ölçekte ise petrol fiyatları üzerinde baskı oluşması bekleniyor. İran’ın petrol ihracatı, yaptırımlar nedeniyle zaten sınırlıyken, olası bir askeri çatışma Körfez’deki enerji tedarik yollarını tehdit edebilir. Uluslararası Enerji Ajansı, İran’ın günlük 2,5 milyon varil ham petrol ihracatı yapabildiğini, ancak yaptırımlarla bu rakamın 500 bin varile düştüğünü tahmin ediyor. Diplomatik kanalların tıkanması, AB ve Rusya’nın arabuluculuk çabalarını da zora sokuyor. Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron, tarafları diyaloğa çağırırken, Rusya Dışişleri Bakanı Sergey Lavrov, “Müzakerelerin çökmesi kimseye fayda sağlamaz” uyarısında bulundu.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, hem İran’la komşu hem de ABD ile müttefik bir ülke olarak bu krizden doğrudan etkileniyor. Türkiye’nin enerji arzının yaklaşık %10’u İran’dan yapılan doğal gaz ithalatına bağlıdır; olası bir çatışma gaz akışını kesintiye uğratabilir. Ayrıca sınır güvenliği, terörle mücadele ve Suriye’deki denklemler açısından İran istikrarı Ankara için kritik öneme sahiptir. Türkiye, nükleer krizin diplomatik yollarla çözülmesini savunmakta ve her iki tarafla da diyalog kanallarını açık tutmaktadır. Bu gelişme, Türkiye’nin arabuluculuk rolünü yeniden gündeme getirebilir; ancak Ankara’nın, ABD’nin “maksimum baskı” politikası ile İran’ın talepleri arasında ince bir denge kurması gerekecektir.
