İran Dışişleri Bakanı Hüseyin Emir Abdullahiyan, ülkesinin imzaladığı mutabakat zaptının (MoU), uluslararası yaptırımlar nedeniyle dondurulan İran varlıklarının serbest bırakılması için bir mekanizma içerdiğini açıkladı. Bu açıklama, İran'ın nükleer müzakerelerde yeniden başlayan diplomatik temasları sırasında geldi. Bakan, anlaşmanın özellikle petrol ve bankacılık sektörlerinde faaliyet gösteren İranlı şirketlerin yurtdışındaki hesaplarında bloke edilmiş olan yaklaşık 7 milyar dolarlık fonu kapsadığını belirtti. Mutabakat zaptı, Güney Kore ve Irak gibi ülkelerde tutulan İran varlıklarının kademeli olarak çözülmesini öngörüyor. İran yönetimi, bu fonların öncelikle temel gıda ve ilaç ithalatında kullanılacağını duyurdu.
Gelişmenin Arka Planı
İran, 2015 tarihli Kapsamlı Ortak Eylem Planı’nın (KOEP) ABD tarafından tek taraflı olarak feshedilmesinin ardından ağır yaptırımlarla karşı karşıya kalmıştı. 2018'den bu yana İran'ın petrol ihracatı büyük ölçüde düşerken, ülke döviz rezervlerindeki erimeyi durdurmak için farklı mekanizmalar geliştirmeye çalıştı. Mutabakat zaptı, İran ile Güney Kore arasında 2022'de başlayan ve 2023'te yoğunlaşan müzakerelerin bir ürünü. Güney Kore'de bloke edilen yaklaşık 6 milyar doların yanı sıra, Irak'ta bulunan İran varlıklarının da çözümüne yönelik adımlar atılıyor. İran Merkez Bankası yetkilileri, bu fonların serbest bırakılması için Katar ve Umman gibi ülkelerin arabuluculuk yaptığını doğruladı. Ancak uzmanlar, bu mekanizmanın tam olarak işlemesi için ABD'nin onayının gerektiğine dikkat çekiyor.
İran Dışişleri Bakanı, söz konusu mekanizmanın İran'ın döviz ihtiyacını kısmen karşılayacağını ancak tam bir rahatlama sağlamayacağını kabul etti. Yine de bu gelişme, Tahran yönetimi için diplomatik bir kazanım olarak değerlendiriliyor. Özellikle İran'da yaşanan ekonomik sıkıntılar ve protestolar göz önüne alındığında, hükümetin halka somut ekonomik adımlar gösterme ihtiyacı artıyor. Mutabakat zaptı aynı zamanda, İran'ın nükleer müzakerelerde elini güçlendirme çabası olarak da okunuyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Bu anlaşma, Ortadoğu'da jeopolitik denklemleri yeniden şekillendirebilecek potansiyele sahip. İran'ın dondurulan fonlarının serbest kalması, ülkenin bölgesel nüfuz projelerine daha fazla kaynak ayırmasına olanak tanıyabilir. Özellikle Lübnan'daki Hizbullah, Suriye'deki rejim ve Yemen'deki Husiler gibi müttefiklere yapılan mali yardımın artması beklenebilir. Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri ve İsrail gibi bölgesel aktörler, bu gelişmeyi endişeyle karşılıyor. Suudi yetkililer, İran'ın nükleer faaliyetlerine karşı daha sıkı denetim çağrısını yinelerken, İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu, anlaşmanın 'terörizmin finansmanına yarıyacağı' uyarısında bulundu.
ABD ise bu süreçte temkinli bir tutum sergiliyor. Biden yönetimi, İran'ın nükleer anlaşmaya dönmesini memnuniyetle karşılasa da, dondurulan fonların serbest bırakılmasına verilen desteğin, İran'ın nükleer faaliyetlerindeki ilerlemeyi durdurmasına bağlı olduğunu vurguluyor. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı'nın (UAEA) son raporları, İran'ın uranyum zenginleştirme kapasitesini artırdığını gösteriyor. Bu durum, batılı ülkelerin mutabakat zaptına temkinli yaklaşmasına neden oluyor. Öte yandan Çin ve Rusya, İran'ın ekonomik izolasyonunun hafifletilmesini destekliyor. Moskova, bu gelişmenin, İran'ın Şanghay İşbirliği Örgütü'ndeki rolünü güçlendireceğini öne sürüyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, İran ile 25 milyar dolara yaklaşan ticaret hacmi ve enerji bağımlılığı nedeniyle bu gelişmeyi yakından takip ediyor. İran'ın dondurulan fonlarının serbest kalması, özellikle doğalgaz ve petrol ticaretinde Türkiye'nin elini rahatlatabilir. Ayrıca, Türkiye-İran arasındaki terörle mücadele işbirliği ve Suriye'deki dengeler açısından da önem taşıyan bu gelişme, Ankara'nın bölgede denge politikasını sürdürmesine katkı sağlayabilir. Ancak ABD yaptırımlarının tamamen kalkmaması nedeniyle Türk bankalarının İran ile işlemlerinde hala riskler bulunuyor. Türkiye, bu süreçte hem diplomatik hem de ekonomik kazanç elde etmek için mutabakat zaptının uygulanmasını yakından izleyecek.
