İran İslam Cumhuriyeti'nin 1989'dan bu yana Dini Lideri olan 85 yaşındaki Ali Hamaney'in naaşı, bugün başkent Tahran'dan alınarak kutsal şehir Kum'a nakledildi. On binlerce yasta tutkun, Kum'da düzenlenen cenaze törenine katılarak son vedalarını gerçekleştirdi. Hamaney'in ölümü, ülkede beş günlük yas ilan edilmesine yol açtı ve gözler şimdiden halefinin kim olacağına çevrildi. Cenaze törenine üst düzey devlet yetkilileri, din adamları ve çok sayıda vatandaş katıldı. Tahran'dan Kum'a uzanan güzergâh boyunca binlerce kişi yollara dökülerek Hamaney'e olan bağlılıklarını gösterdi.
Gelişmenin arka planı
Ali Hamaney, 17 Temmuz 1939 doğumlu olup, 1981-1989 yılları arasında İran cumhurbaşkanlığı yaptıktan sonra 4 Haziran 1989'da Dini Lider (Rahber) seçilmişti. Görev süresi boyunca İran'ın en yetkili ismi olan Hamaney, ülkenin iç ve dış politikasında belirleyici rol oynadı. Onun liderliğinde İran, nükleer programını geliştirdi, bölgesel nüfuzunu artırdı ve ABD ile Batı'ya karşı sert bir duruş sergiledi. Hamaney'in sağlık durumu son yıllarda mercek altındaydı; 2022'de geçirdiği bir ameliyatın ardından kamuoyu önüne daha az çıkıyordu. İran devlet medyası, ölüm nedenine ilişkin resmi bir açıklama yapmazken, kaynaklar doğal nedenlerle hayatını kaybettiğini bildiriyor.
Hamaney'in ölümü, İran'da 1979 İslam Devrimi'nden bu yana ikinci kez bir Dini Lider'in vefatı anlamına geliyor. İlk lider Ruhullah Humeyni'nin 1989'daki ölümünün ardından Hamaney seçilmişti. Şimdi ise Uzmanlar Meclisi'nin yeni bir lider seçmesi bekleniyor. Mevcut Cumhurbaşkanı İbrahim Reisi'nin adı sıkça geçse de, sürecin nasıl işleyeceği belirsiz. Hamaney'in halefi, İran'ın nükleer müzakereler, bölgesel politikalar ve iç reformlar gibi kritik konularda izleyeceği yolu belirleyecek.
Bölgesel ve küresel boyut
Hamaney'in ölümü, sadece İran için değil, tüm Ortadoğu ve küresel güç dengeleri açısından önemli bir dönüm noktası. İran, Yemen'deki Husiler, Lübnan'daki Hizbullah, Suriye'deki rejim ve Irak'taki Şii milisler üzerinde nüfuz sahibi. Hamaney'in liderliği bu gruplar için meşruiyet kaynağıydı. Onun ölümü, İran'ın bölgesel ağlarında kısa vadede bir boşluk yaratabilir. Suudi Arabistan, İsrail ve ABD gibi aktörler, İran'da olası bir güç mücadelesini yakından izliyor. Batılı ülkeler, yeni liderin nükleer anlaşmaya yaklaşımını da merak ediyor. Hamaney döneminde İran, nükleer faaliyetlerini artırmış ve uranyum zenginleştirme seviyesini yükseltmişti. Yeni liderin bu politikaları sürdürüp sürdürmeyeceği, küresel piyasalar ve enerji güvenliği açısından kritik.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, İran ile 1639 Kasr-ı Şirin Antlaşması'na dayanan uzun bir sınıra sahip ve iki ülke arasında hem rekabet hem iş birliği alanları bulunuyor. Hamaney'in ölümü, Türkiye-İran ilişkilerinde kısa vadede belirsizlik yaratabilir. İran'da yaşanacak olası bir güç boşluğu, PKK gibi terör örgütlerinin hareket alanını genişletebilir veya göç dalgalarını tetikleyebilir. Ekonomik açıdan, İran doğalgaz ve petrol ihracatçısı olması nedeniyle enerji piyasalarındaki oynaklık Türkiye'yi etkileyebilir. Ayrıca, İran'ın Suriye ve Irak politikalarındaki değişim, Ankara'nın bölgesel çıkarlarını doğrudan ilgilendiriyor. Türkiye, yeni liderle pragmatik bir ilişki kurmaya çalışacak, ancak Tahran'daki güç dengelerinin netleşmesi zaman alabilir.
