İran'ın dini lideri Ayetullah Ali Hamaney'in sağlık durumuna ilişkin belirsizlik sürerken, rejim Tahran sokaklarında kitlesel taziye gösterileri düzenleyerek birlik ve beraberlik mesajı vermeye çalışıyor. Devlet medyası, binlerce kişinin Hamaney'e destek için meydanlara akın ettiğini görüntülerle yansıtıyor. Fakat bu görüntülerin altında, İran'ın derin ekonomik sorunları ve artan toplumsal baskı nedeniyle rejimin iç bütünlüğünün ne kadar sağlam olduğu sorgulanıyor.
Rejimin taziye seferberliği
İran yönetimi, geçtiğimiz günlerde Hamaney'in sağlık durumuyla ilgili çıkan söylentilerin ardından hızlı bir şekilde harekete geçti. Devlet kurumları, din adamları ve paramiliter Besic güçleri, başkent Tahran başta olmak üzere birçok şehirde Hamaney lehine gösteriler düzenledi. Resmi verilere göre yalnızca Tahran'da 2 milyon kişi meydanlara indi. Göstericiler, Hamaney portreleri ve dini sloganlarla rejime desteklerini dile getirdi.
Ancak bağımsız gözlemciler, bu kitlesel katılımın büyük ölçüde devlet zoruyla sağlandığını belirtiyor. Birçok devlet çalışanı ve öğrenci, mitinglere katılmaya zorlanırken, katılmayanların işten atılma veya burslarının kesilmesi gibi yaptırımlarla karşılaştığı bildiriliyor. Rejim, bu gösterilerle hem iç kamuoyuna hem de dünyaya güçlü bir imaj vermek istiyor.
Hamaney'in sağlık durumuyla ilgili resmi kaynaklar detaylı bilgi vermiyor. Dini liderin 85 yaşında olduğu ve bir süredir kamuoyu önüne daha az çıktığı biliniyor. Onun olası bir vefatı, İran'da liderlik krizini tetikleyebilir. Uzmanlara göre, bu durumda Hamaney'in yerine geçecek isim konusunda muhafazakarlar arasında ciddi bir çekişme yaşanabilir.
Derinleşen ekonomik kriz ve toplumsal huzursuzluk
Rejimin birlik gösterilerine rağmen, İran'da toplumsal huzursuzluk giderek derinleşiyor. ABD yaptırımlarının da etkisiyle ülke ekonomisi büyük bir darboğazda. Enflasyon yıllık yüzde 50'nin üzerinde seyrediyor, gıda ve enerji fiyatları hızla yükseliyor. İşsizlik, özellikle genç nüfus arasında yaygın. Hükümetin sübvansiyonları kısması ve temel mallara zam yapması, halkın alım gücünü iyice düşürdü.
Ekonomik sıkıntılar, 2022 yılında başlayan Mahsa Amini protestolarına benzer kitlesel gösterilere yol açmasa da, toplumda biriken öfke dikkat çekiyor. Özellikle sosyal medyada rejim karşıtı söylemler giderek yaygınlaşıyor. İranlılar, ekonomik krizin yanı sıra siyasi baskılardan da bunalmış durumda. Kadın hakları, ifade özgürlüğü ve adil yargılama gibi temel talepler, protestoların ardından karşılık bulamadı.
Devletin yoğun güvenlik önlemleri ve internet kısıtlamaları, muhalif seslerin duyulmasını engelliyor. Ancak yine de zaman zaman küçük çaplı protestolar patlak veriyor. Ekonomik koşullar kötüleştikçe, rejimin meşruiyetinin sorgulanması ve toplumsal patlama riski artıyor. Uzmanlar, Hamaney sonrası dönemde bu huzursuzluğun daha da belirgin hale gelebileceğini öngörüyor.
Bölgesel ve küresel boyut
İran'daki bu iç gerilim, bölgesel ve küresel aktörler için de önem taşıyor. İran, Ortadoğu'da önemli bir güç ve özellikle Suriye, Irak, Lübnan ve Yemen'deki vekil güçler aracılığıyla nüfuz alanını genişletiyor. Hamaney'in liderliğindeki istikrar, bu vekillerin koordinasyonu için kritik. Olası bir liderlik krizi, İran'ın bölgedeki projeksiyonunu zayıflatabilir.
ABD, İran'ın nükleer programı ve bölgesel faaliyetleri konusunda sıkı yaptırımlar uygulamaya devam ediyor. Ancak İran'da yaşanacak bir istikrarsızlık, Washington'un da işine gelmeyebilir; zira kontrolsüz bir nükleer silahlanma yarışı veya vekil güçlerin başıboş kalması riski bulunuyor. Bu nedenle ABD, İran'daki olası bir geçiş sürecini yakından izliyor.
Rusya ve Çin ise İran'ı Batı'ya karşı önemli bir müttefik olarak görüyor. Özellikle Ukrayna savaşı sonrası İran, Rusya'ya insansız hava aracı tedarik ederek Moskova ile ilişkilerini güçlendirdi. Çin de İran'ın petrol ve enerji sektörüne yatırım yapıyor. Bu ülkeler, İran'da rejimin ayakta kalmasını kendi çıkarları için gerekli görüyor. Ancak içerideki istikrarsızlık, bu ittifakları da olumsuz etkileyebilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
İran'daki bu gelişmeler, Türkiye için doğrudan güvenlik ve ekonomi riskleri barındırıyor. İran'daki olası bir liderlik krizi veya toplumsal patlama, sınır güvenliğini tehdit edebilir ve Türkiye'ye yönelik düzensiz göç dalgasını artırabilir. Ekonomik olarak, İran'la ticaret hacmi sınırlı olsa da, enerji ithalatında ve bölgesel projelerde iş birliği yapan Türkiye, istikrarsız bir komşudan olumsuz etkilenir. Ayrıca, İran'daki rejim değişikliği veya iç savaş, PKK'nın İran kolu PJAK'ın faaliyetlerini artırmasına neden olabilir. Bu nedenle Ankara, İran'daki gelişmeleri dikkatle izlemeli ve olası senaryolara karşı hazırlıklı olmalıdır.
