İran, küresel petrol arzının yaklaşık beşte birinin geçtiği stratejik Hürmüz Boğazı üzerinde kontrolü artırmak için yeni bir adım atmaya hazırlanıyor. Uzmanlara göre Tahran yönetimi, bölgeyi ticari gemiler için tehlikeli hale getirdikten sonra şimdi de bu hayati su yolundan geçmek isteyen gemilerden ücret talep etmeyi planlıyor. Bu hamle, uluslararası deniz hukukuna aykırı olmasının yanı sıra, küresel enerji piyasalarında yeni bir kriz riski doğuruyor. İran'ın bu girişimi, özellikle Körfez ülkeleri ve Batılı devletlerle gerilimi daha da tırmandırabilir.
Hürmüz Boğazı'nın Stratejik Önemi ve İran'ın Tavrı
Basra Körfezi'ni Umman Denizi'ne bağlayan Hürmüz Boğazı, dünya petrol ticaretinin kalbi konumunda. Her gün yaklaşık 21 milyon varil petrol bu dar geçitten taşınıyor. İran, uluslararası hukuka göre kıyı devleti olarak boğazdan geçişi engelleme hakkına sahip olmadığı halde, yıllardır bu bölgeyi jeopolitik bir koz olarak kullanıyor. 2019'da İngiliz tankerlerine el koyması, 2020'de ABD ve koalisyon güçleriyle yaşanan gerginlikler, İran'ın bu su yolunu fiilen 'silah' olarak kullandığını gösteriyor.
Şimdi ise Tahran, daha sistematik bir yaklaşımla boğazdan geçen gemilerden ücret almaya hazırlanıyor. Bu, İran'ın uluslararası yaptırımlar altında ekonomik sıkıntı çektiği bir dönemde gelir elde etme çabası olarak görülüyor. Fakat uzmanlar, bu adımın boğazı daha da riskli hale getireceğini ve küresel nakliye şirketlerini alternatif rotalar aramaya itebileceğini belirtiyor.
İran'ın bu planı, 2023 yılında İran Devrim Muhafızları'nın deniz kuvvetleri komutanı Tuğamiral Alireza Tangsiri'nin 'Hürmüz Boğazı'nın geçiş ücreti İran'ın hakkıdır' açıklamasıyla kamuoyuna duyurulmuştu. Şimdi ise bu tehdit somut adımlara dönüşüyor. İran'ın, boğazı denetlemek için insansız hava araçları ve radar sistemleriyle donatılmış yeni üsler inşa ettiği de gelen haberler arasında.
Küresel Enerji Piyasalarına Olası Etkileri
Hürmüz Boğazı'nda geçiş ücreti uygulaması, küresel petrol fiyatlarında ani bir yükselişe neden olabilir. Petrol fiyatları zaten Rusya-Ukrayna savaşı ve OPEC+'ın üretim kısıtlamaları nedeniyle yüksek seyrediyor. Boğaz'dan geçen petrolün maliyetine eklenecek her ek ücret, tüketicilere yansıyacak. ABD yönetimi daha önce bu tür girişimlere karşı 'kırmızı çizgi' çizmişti. 2019'da ABD, İran'ın boğazı kapatma tehdidine karşı Körfez'de askeri tatbikatlar düzenlemiş ve 2020'de İranlı general Kasım Süleymani'nin öldürülmesine giden sürecin bir parçası olarak bu bölgedeki güç dengesini hedef almıştı.
Uzmanlar, İran'ın bu hamlesine karşı uluslararası toplumun ortak bir yanıt vermesi gerektiğini vurguluyor. ABD ve müttefikleri, İran'ın bu girişimini uluslararası deniz hukukunun açık ihlali olarak nitelendiriyor. Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi (UNCLOS), transit geçiş hakkını güvence altına alıyor ve kıyı devletlerinin bu geçişi engellemesini veya ücrete tabi tutmasını yasaklıyor. İran'ın BM üyesi olmasına rağmen bu sözleşmeyi imzalamadığı da biliniyor.
Bölgedeki diğer bir endişe ise İran'ın bu girişiminin, Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi petrol ihracatçısı ülkelerin ekonomilerini doğrudan etkilemesi. Bu ülkeler, İran'ın boğaz üzerindeki kontrolünü dengelemek için alternatif boru hattı projelerine yatırım yapıyor. Örneğin, BAE'nin Fujairah Limanı'ndan çıkan ve Umman Denizi'ne bağlanan boru hattı, Hürmüz Boğazı'na alternatif olarak geliştirilmiş durumda.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, petrol ve doğal gaz ihtiyacının önemli bir kısmını Körfez ülkelerinden ve İran'dan karşılıyor. Hürmüz Boğazı'nda yaşanacak bir gerilim, doğrudan Türkiye'nin enerji maliyetlerine yansıyacaktır. Ayrıca Türkiye, İran ile Irak sınırında enerji ve ticaret bağlantılarına sahip; bu durum, bölgesel istikrarsızlığın Türkiye'ye sıçrama riskini artırıyor. Türk dış politikası, Körfez'deki dengeyi korumaya çalışırken, İran'ın bu hamlesi karşısında NATO müttefikleriyle uyumlu bir tavır sergilemesi beklenir. Ancak Türkiye'nin enerji bağımlılığı, bu krizde daha temkinli bir pozisyon almasını gerektirebilir.
