İran'da ekonomik yaptırımlar ve bölgesel savaş ortamının etkisiyle esnaf iflasın eşiğinde. Ülke genelinde dükkanlar birer birer kapanırken, halkın alım gücü her geçen gün eriyor. Orta Doğu ve Kuzey Afrika uzmanları, İran ekonomisinin son yılların en zor döneminden geçtiğini belirtiyor.
Yaptırımların gölgesinde eriyen ekonomi
ABD'nin 2018'de nükleer anlaşmadan çekilmesiyle yeniden uygulamaya koyduğu yaptırımlar, İran ekonomisini derinden sarstı. Petrol ihracatı büyük ölçüde kısıtlanırken, bankacılık sistemi uluslararası finans ağlarından koparıldı. Bu durum, ithalat ve ihracat yapan küçük ve orta ölçekli işletmeleri doğrudan etkiledi. Esnaf, hammadde ve ara mal temininde ciddi zorluklar yaşıyor; döviz kurlarındaki dalgalanma maliyetleri öngörülemez hale getiriyor.
Son yıllarda İran riyali hızla değer kaybetti. Resmi rakamlara göre enflasyon yüzde 40'ın üzerinde seyrediyor. Gıda ve temel tüketim maddelerindeki fiyat artışları halkın alım gücünü düşürdü. Esnaf, artan maliyetleri müşteriye yansıtmakta zorlanıyor; çünkü halkın büyük bölümü artık temel ihtiyaçlarını dahi karşılamakta güçlük çekiyor. Bu kısır döngü, küçük işletmelerin iflasını hızlandırıyor.
Savaş ortamı ve bölgesel gerilim
İran'ın bölgede artan askeri angajmanları ve savaş ortamı, ekonomik istikrarsızlığı daha da derinleştiriyor. Ülke, Suriye, Irak, Yemen ve Lübnan gibi bölgelerde vekil güçler üzerinden yürüttüğü operasyonlarla kaynaklarının önemli bir kısmını savunma harcamalarına ayırıyor. Bu durum, sivil ekonomiye ayrılan bütçenin daralmasına yol açıyor. Ayrıca, bölgesel çatışmalar nedeniyle ticaret yollarının güvenliği azalıyor, komşu ülkelerle ticaret sekteye uğruyor.
Uluslararası yaptırımların hedef aldığı sektörler arasında tekstil, otomotiv ve gıda işleme gibi emek yoğun alanlar bulunuyor. Bu sektörlerde faaliyet gösteren esnaf, hem iç talebin daralması hem de dış pazarlara erişimin kısıtlanmasıyla mücadele ediyor. İran Ticaret Odası yetkilileri, son bir yılda on binlerce küçük işletmenin kapandığını raporluyor. Ancak resmi verilerin şeffaf olmaması nedeniyle kesin sayıları doğrulamak güç.
Halkın günlük yaşamına yansımalar
Ekonomik sıkıntılar, toplumun her kesimini etkiliyor. Başkent Tahran başta olmak üzere büyük şehirlerde işsizlik oranı yükseliyor. Genç nüfus arasında iş bulma umudu azalırken, beyin göçü hızlanıyor. Esnaf ise artan vergi yükü ve sosyal güvenlik primleriyle de boğuşuyor. Hükümet, zaman zaman esnafa düşük faizli kredi imkanı sunsa da, bankacılık sistemindeki kısıtlamalar nedeniyle bu destekler yetersiz kalıyor.
Uluslararası yardım kuruluşları, İran'da yoksulluğun son yıllarda belirgin şekilde arttığını bildiriyor. Gıda fiyatlarındaki artış, özellikle dar gelirli aileleri zor durumda bırakıyor. Esnafın iflası, tedarik zincirinde de aksamalara yol açarak ekonominin genelini olumsuz etkiliyor. Uzmanlar, mevcut koşulların sürmesi halinde toplumsal huzursuzluğun artabileceği uyarısında bulunuyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
İran'daki ekonomik kriz ve esnafın iflası, Türkiye'yi doğrudan ve dolaylı yollardan etkiliyor. Türkiye, İran ile önemli bir ticaret hacmine sahip; özellikle sınır ticareti ve enerji ithalatı kritik önemde. İran ekonomisindeki daralma, Türk ihracatçıları için pazar kaybı anlamına gelirken, yaptırımların dolaylı etkisi Türk şirketlerini de risk altına sokuyor. Ayrıca, İran'da artan istikrarsızlık, bölgesel güvenlik açısından Türkiye'nin sınır güvenliğini ve göç baskısını etkileyebilir. Türkiye, İran'a yönelik yaptırımlarda denge politikası izlerken, ekonomik işbirliğini sürdürme çabasında. Ancak İran'daki alım gücünün düşmesi, Türk malı ürünlere talebi azaltıyor. Orta vadede, İran pazarındaki daralma Türk ihracatçısı için alternatif pazarlar arayışını hızlandırabilir.
