İran Devrim Muhafızları (IRGC), Basra Körfezi'nden Umman Denizi'ne uzanacak yeni bir deniz ticaret rotası planına karşı sert bir uyarı yayımladı. İran devlet medyasına göre, Hürmüz Boğazı'nı baypas ederek Umman, Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) ve Suudi Arabistan kıyıları boyunca ilerleyecek alternatif güzergah, Tahran yönetimi tarafından egemenlik haklarına bir müdahale olarak değerlendiriliyor. Uzmanlar, taraflar arasında geçiş ücretleri, güvenlik düzenlemeleri ve deniz yetki alanları konusunda ciddi görüş ayrılıkları bulunduğunu, bu durumun kalıcı bir anlaşmayı neredeyse imkansız hale getirdiğini belirtiyor.
Hürmüz Boğazı'nın stratejik önemi ve yeni rota
Hürmüz Boğazı, dünya petrol ticaretinin yaklaşık yüzde 20'sine ev sahipliği yapan kritik bir geçiş noktası. İran, bu boğaz üzerindeki kontrolünü uzun yıllardır jeopolitik bir koz olarak kullanıyor. Son dönemde BAE ve Suudi Arabistan liderliğinde geliştirilen yeni rota, Hürmüz'ü bypass ederek tankerlerin Umman Denizi'ne açılmasını sağlayacak. Proje kapsamında liman altyapısının genişletilmesi ve deniz trafiğinin yeniden düzenlenmesi planlanıyor. Ancak İran, bu rotanın kendi kıyısal haklarını ihlal ettiğini ve bölgesel güvenlik dengesini bozacağını savunuyor. IRGC'den yapılan açıklamada, alternatif rotayı kullanacak gemilerin "gerekli izinler olmadan geçiş yapmasına izin verilmeyeceği" vurgulandı.
Konuya ilişkin konuşan bölgesel güvenlik uzmanı Dr. Mahdi Zare, "İran'ın bu çıkışı, yalnızca ekonomik bir anlaşmazlık değil, aynı zamanda Körfez'deki etki alanını koruma refleksidir. Hürmüz'ün alternatifini yaratmak, Tahran'ın elindeki en önemli kozlardan birini zayıflatır. Bu nedenle IRGC'nin tepkisi oldukça sert" dedi. Öte yandan BAE ve Suudi Arabistan, yeni rotanın ticari maliyetleri düşüreceğini ve bölge ülkelerinin petrol ihracatında daha fazla esneklik sağlayacağını iddia ediyor.
Bölgesel boyut: Rekabet mi işbirliği mi?
Yeni rota planı, aslında yıllardır süren Körfez rekabetinin yeni bir cephesi olarak görülüyor. İran'ın nükleer programı ve bölgesel milis gruplarına verdiği destek nedeniyle Suudi Arabistan ve BAE ile ilişkileri gergin. Bu iki ülke, son yıllarda İran'a bağımlılığı azaltmak için alternatif ticaret yolları ve enerji koridorları geliştirme çabasında. Ancak uluslararası hukuk açısından, mevcut deniz yetki alanları anlaşmazlıkları henüz çözülmüş değil. Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi'ne (UNCLOS) taraf olan İran, bu tür tek taraflı girişimlerin ancak tüm kıyıdaş devletlerin mutabakatıyla mümkün olabileceğini savunuyor.
Diğer yandan, küresel enerji piyasaları da bu gelişmeyi yakından izliyor. Hürmüz Boğazı'nda yaşanabilecek herhangi bir aksama, petrol fiyatlarında ani yükselişlere neden olabilir. Analistler, alternatif rotanın kısa vadede faaliyete geçmesinin teknik ve siyasi engeller nedeniyle zor olduğunu, ancak İran'ın tutumunun yumuşaması halinde bölgedeki deniz ticaretinde köklü değişiklikler yaşanabileceğini belirtiyor. Şu an için taraflar arasında resmi bir müzakere süreci bulunmazken, IRGC'nin uyarısı gerilimi tırmandırma potansiyeli taşıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, enerji ithalatının büyük bölümünü Basra Körfezi ülkelerinden yapıyor. Hürmüz Boğazı'nda yaşanacak bir kriz, doğrudan Türkiye'nin enerji arz güvenliğini tehdit edebilir. Türkiye, bu tür gerilimlerde genellikle uluslararası hukukun üstünlüğünü ve diyaloğu savunuyor. Dolayısıyla Ankara'nın bu konuda hem İran'la hem Körfez ülkeleriyle dengeli bir diplomasi yürütmesi beklenir. Ayrıca Türkiye'nin, Doğu Akdeniz'de kendi deniz yetki alanı mücadelesi göz önüne alındığında, Hürmüz'deki bu anlaşmazlık, benzer konularda uluslararası emsaller açısından dikkatle takip edilebilir. Krizin tırmanması halinde, Türkiye'nin enerji rotalarını çeşitlendirme stratejisi daha da önem kazanacaktır.
